Maatregelen waterkwaliteit

Maatregelen waterkwaliteit

Rijkswaterstaat neemt allerlei maatregelen om de waterkwaliteit in Nederland te herstellen, te verbeteren en te beschermen. Hiervoor werken we (internationaal) intensief samen. Zo streven we naar een schone, groene en prettige leefomgeving voor mens, plant en dier.

Regulier beheer en programma’s waterkwaliteit

we werken (inter)nationaal samen aan schoon en gezond water

Als water- en natuurbeheerder voeren we reguliere beheertaken uit. Denk aan visvriendelijk sluis- en stuwbeheer, duurzame visserij en de zwerfafvalaanpak. Daarnaast zorgen we met programma’s voor voldoende schoon drink- en zwemwater, een gezonde visstand, voldoende voedsel voor vogels en ruimte om te wonen, werken en recreëren. De programma’s richten zich allemaal op een ander onderdeel van de waterkwaliteit. De combinatie van deze programma’s zorgt ervoor dat de ecologische en chemische waterkwaliteit van de rijkswateren beschermd wordt en blijft.

De volgende programma’s dragen hieraan bij:

  • Natura 2000

    Dit Europese netwerk van natuurgebieden is gericht op de bescherming en het herstellen van plant- en diersoorten die hier van nature voorkomen. Voor Natura 2000-gebieden stellen we een beheerplan op of dragen we daaraan bij.
  • Kaderrichtlijn Water (KRW)

    Met de Europese Unie is afgesproken dat de ecologische waterkwaliteit in 2027 op orde is. Planten en dieren die hier thuishoren, moeten dan een goed leefgebied hebben. Ook moeten we de chemische waterkwaliteit beschermen.
  • Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW)

    In aanvulling op de programma’s van KRW en Natura 2000, zijn er tot 2050 extra maatregelen nodig om de rijkswateren toekomstbestendig te maken. In dit nationale programma worden ook de klimaatveranderingen meegenomen.

Maatregelen en afspraken

Vanuit de 3 programma’s treffen we specifieke maatregelen om de waterkwaliteit aan te pakken. Dit kunnen tastbare maatregelen zijn, maar ook het maken van afspraken. Elk gebied vraagt om maatwerk, daarom kijken we voor elk gebied welke maatregelen we kunnen nemen. We kunnen onder meer putten uit onderstaande oplossingen.

Uitdiepen en aanleg geulen en strangen

Nevengeulen en strangen horen van nature bij rivieren. Nevengeulen zijn wateren die parallel aan de hoofdgeul door de uiterwaarden stromen. Aan het begin en het einde staan ze in verbinding met de rivier. Groeit de geul aan 1 kant dicht, dan is deze niet meer verbonden met de rivier. Op dat moment wordt een nevengeul een strang. We onderhouden en diepen ze uit, zodat het water blijft stromen. Maar we leggen ook nieuwe nevengeulen en strangen aan, zoals in de Afferdense en Deestse Waarden (zie onderstaande video). Zo vormen ze met hun variatie aan (on)diepten, stromingen, troebel en helder water, vruchtbare leefgebieden voor verschillende soorten vissen en planten.

(Beeldtekst: 18 januari 2019. De officiële opening van de nevengeul in de Afferdense en Deestse Waarden. Van eerste idee tot dit moment hebben we hier 30 jaar aan gewerkt, met meevallers en tegenslagen!) RUSTIGE MUZIEK TOT HET EIND VAN DE VIDEO (Het water uit de Waal stroomt de nevengeul in bij Deest en weer uit bij Druten. Met zijn 4,5 km lengte is het de langst meestromende nevengeul van Nederland. Samen met de 2 andere hoogwatergeulen in deze uiterwaarden, voorkomt de nevengeul overstromingen bij extreem hoogwater.) (Met deze meestromende nevengeul creëren we nieuwe natuur in de uiterwaarden! Het Nederlandse wapenschild met daarnaast: Rijkswaterstaat. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Het beeld wordt geel met wit. Beeldtekst: Meer informatie? Kijk op rijkswaterstaat.nl. Een productie van Rijkswaterstaat. Copyright 2019.)

Aanleg vispassages

Vissen trekken tussen verschillende wateren om zich voort te planten, op te groeien, te overwinteren of om voedsel te vinden. In onze wateren zijn in de loop der tijd veel barrières opgeworpen voor vissen. Stuwen en gemalen zijn goed voor de scheepvaart en de hoogwaterveiligheid, maar slecht voor trekkende vissen. Daarom leggen we vispassages aan bij sluizen, stuwen en gemalen, zodat vissen de obstakels kunnen passeren en trekvissen hun levenscyclus kunnen voltooien.

Aanleg natuurvriendelijke oevers

Langs rivieren en meren leggen we natuurvriendelijke oevers aan. We verwijderen bijvoorbeeld stenen en andere verhardingen, zodat er een beter leefgebied voor planten en dieren ontstaat. Er zijn verschillende soorten natuurvriendelijke oevers. Van een licht glooiende oever vol met begroeiing, tot een steile wand waarin bijvoorbeeld rivierzwaluwen of ijsvogels kunnen broeden. Meer weten over natuurvriendelijke oevers? Bekijk dan onderstaande video.

(Beeldtitel: De Maas. Natuurlijke oevers en uiterwaarden. Voice-over:) LEVENDIGE MUZIEK VOICE-OVER: Schoon en gezond water is belangrijk. Voor mensen, planten en dieren. In de Europese Kaderrichtlijn Water zijn afspraken gemaakt die ervoor moeten zorgen dat het water van alle Europese landen van voldoende kwaliteit is en blijft. (Langs een rivier zijn graafmachines aan het werk.) Het is een vertrouwd beeld: grote machines die graven of stenen weghalen langs oevers van de Maas. Door de aanleg van geulen en natuurvriendelijke oevers ontstaat er weer een geleidelijke overgang van water naar land met ondiep, rustig stromend water. De omgeving wordt aantrekkelijker voor planten, vissen en ander waterleven. Dit is Keent in Noord-Brabant. Dit dorpje langs de Maas kent een roerige geschiedenis. In 1995 worden alle 70 inwoners geëvacueerd vanwege het hoge water. (Het gebied is ondergelopen.) Door het uitgraven van de Oude Maasarm heeft de rivier meer ruimte gekregen. (Door gras wandelt een man richting enkele bruine paarden.) RUSTIGE MUZIEK Veel mooier dan een oude man die in beeld loopt. VOICE-OVER: Jan Nillesen is gids. Als vrijwilliger geeft hij rondleidingen langs zijn grote liefde, de Maas. JAN NILLESEN: Voor ons is zo fantastisch dat die biotopen weer terugkomen, die we kwijt waren geraakt. We krijgen nu weer natuurlijke oevers met terrassen. We krijgen zandbanken. Onze eigen vissen waren verdwenen, die konden niet meer in die goot leven, want het was een goot geworden. En nu we dus de oevers weer natuurvriendelijk maken, zullen onze eigen vissen ook terugkomen. VOICE-OVER: De betrokkenheid van de mensen in de omgeving van Keent is groot. Zo bouwde Wim de Kleijn zijn oude schuur om tot een museum. Met toevallige voorbijgangers, recreanten en scholieren praat hij over de ontwikkeling die het gebied heeft ondergaan. WIM DE KLEIJN: Nu in de omgeving zie je heel veel kruiden, prachtig. Ik vind het mooi. Ik heb nu meer lol in dit dan destijds met mijn boerderij. VOICE-OVER: Niet alleen in de omgeving van Keent en Oijen krijgt de rivier een nieuw jasje. Op tientallen plekken langs de Maas worden de oevers en uiterwaarden natuurvriendelijker gemaakt. (Met z'n verrekijker gaat Jan Nillesen op een boomstam bij het water zitten.) DE RUSTIGE MUZIEK SPEELT VERDER NILLESEN: La Meuse; de mensen praten altijd in vrouwelijke zin over de Maas. De Rijn, dat is een man, der Rhein. Die is woest en wild. Maar die Maas heeft iets lieflijks. Dat is een bourgondische rivier en die past bij de mensen en bij het landschap. VOICE-OVER: Door het realiseren van natuurvriendelijke oevers en uiterwaarden werkt Rijkswaterstaat ook langs de Maas aan gezond en schoon water en droge voeten. (Het Nederlandse wapenschild met daarnaast: Rijkswaterstaat. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Het beeld wordt geel met wit. Beeldtekst: Meer informatie? Kijk op rijkswaterstaat.nl/waterkwaliteit en samenwerkenaanriviernatuur.nl. Een productie van Rijkswaterstaat. Copyright 2020.) DE RUSTIGE MUZIEK STOPT

Plaatsen rivierhout

Hout hoort van nature thuis in de Nederlandse rivieren. Op en rond dood hout leven diverse soorten insecten en vissen. Door bomen te laten zinken in rivieren, ontstaat ‘rivierhout’ en daarmee een voedingsbodem voor plant en dier.

Creëren wetlands

Wetlands zijn waterrijke en moerasachtige gebieden langs het water die 20 tot 50 dagen per jaar nat zijn, maar soms ook helemaal droog kunnen vallen. Het zijn dynamische gebieden met veel variatie, die allerlei verschillende planten, vissen en vogels aantrekken. Waar nodig creëren we nieuwe wetlands door oevers of uiterwaarden te verlagen en meer variatie in hoogte aan te brengen. Hierbij kunnen ook plassen, geulen of kreken ontstaan.

Herstel estuaria

Een aantal riviermondingen in zee (estuaria) zijn afgesloten door dammen. Hierdoor vindt er geen natuurlijke uitwisseling plaats van zoet- en zoutwater, zijn stromen van sediment (zand en slib) verstoord en is de invloed van het getij verloren gegaan. Door de aanleg van doorlaten in de dammen, ontstaat een brakke delta die dynamisch is vanwege de afwisseling van eb en vloed. Deze leefgebieden zijn zeer divers en trekken veel verschillende planten en dieren aan.

Aanleg ontbrekend leefgebied

Door harde en steile oevers van steen en rechte dijken, zijn veel gebieden met ondiep water en zandplaten verloren gegaan en ontbreken zachte oevers. We voegen deze leefgebieden weer toe door de aanleg van eilanden, ondieptes, rietvelden en oeverlanden. Zo kunnen bijvoorbeeld sterns weer voldoende vissen vangen in gebieden met ondiep water en uitrusten op de kale zandplaten.

Verbinden gebieden en herstellen overgangen

Door dammen en dijken zijn er veel harde overgangen ontstaan tussen land en water en tussen zoetwater en zoutwater. Soms zijn gebieden nauwelijks of zelfs helemaal niet met elkaar verbonden. Zo kunnen vissen nu niet van het Markermeer naar de Oostvaardersplassen zwemmen en vormt de Afsluitdijk een harde grens tussen het zoete IJsselmeer en de zoute Waddenzee. Waar mogelijk verbinden we wateren met elkaar, zoals bij het Markermeer en de Oostvaardersplassen. Door aanpassing van dijken en oevers kunnen gevarieerde leefgebieden op de overgang van land naar water ontstaan. Langs de Waddenzee en de Eems-Dollard ontwikkelen we kwelders. Deze kwelders vormen geleidelijke overgangen tussen zoet- en zoutwater en tussen land en water. Daardoor ontstaan geschikte broed- en rustplaatsen voor vogels.

Sanering waterbodem

In de periode (jaren 50 tot 90) waarin veel fabrieken nog afvalstoffen in de Europese rivieren loosden, is een deel van die verontreiniging via de Rijn ons land binnengekomen. Dit vormt zich als vervuild slib op de waterbodems. We saneren de bodems (maken ze schoon) door ze uit te baggeren.

Opstellen beheerplannen Natura 2000

Voor het beschermen van plant- en diersoorten en leefomgevingen in Natura 2000-gebieden is het niet altijd nodig om fysieke maatregelen te nemen. Daarom maken we afspraken over hoe gebieden worden gebruikt (vergunningen) en wie welke taak op zich neemt. Deze beheerplannen worden voor maximaal 6 jaar opgesteld in nauw overleg met eigenaren, gebruikers en andere betrokken overheden. Hierbij gaat het vooral om gemeenten, waterschappen en provincies. Ook hierdoor beschermen we de belangrijke natuurwaarden en zorgen we ervoor dat mensen prettig kunnen wonen, werken en recreëren in deze gebieden.

Monitoren waterkwaliteit en natuur

Met ruim 170 meetstations, waaronder de grenslocaties bij Eijsden en Lobith, monitoren we ons water op giftige, verontreinigende en radioactieve stoffen. Dit doen we 24 uur per dag en 7 dagen in de week. Daarnaast controleren we op de aanwezigheid van planten, dieren en micro-organismen. Deze geven een goede indicatie van de waterkwaliteit en natuur. We leiden het water bijvoorbeeld langs watervlooien. Als er iets mis is, reageren die daar meteen op. Zodra er verontreinigingen ons land binnenstromen, waarschuwen we direct de waterschappen en drinkwaterbedrijven. Ook tellen we bijvoorbeeld vogels en zeehonden. Veel van deze monitoringsgegevens zijn online in te zien en te gebruiken. In onderstaande video leggen we meer uit over het bewaken van de waterkwaliteit.

(Een stadje aan een rivier. Verslaggever:) LEVENDIGE MUZIEK VERSLAGGEVER: Mevrouw, goeiemiddag! U heeft lekker weer uitgekozen. -Ontzettend lekker weer, ja. Mag ik u iets vragen? Weet u wat een coördinator waterkwaliteitsbewaking doet? Een coördinator water... Ik zou het bij God niet weten. Ik denk het controleren van het Maaswater. Als u achter u kijkt, dan ligt daar een boot, en daar werkt hij. (Een vrouw met een paraplu:) O, dat wist ik niet. Die boot ken ik wel, maar geen idee waar die voor was. Heeft u zin om een kijkje te nemen? -Nu? Inderdaad, nu. -Ehm... Nou, oké. Is goed. (Water borrelt in een doorzichtige buis. Een man is aan het werk in een laboratorium. Beeldtitel: Achter de schermen bij Rijkswaterstaat. De coördinator waterkwaliteitsbewaking.) DE LEVENDIGE MUZIEK SPEELT VERDER (De vrouw klopt op een houten deur op het dek van de boot. Een man doet open.) MAN: Hoi. VROUW: Hoi. Welkom op meetstation Eijsden. Ik ben Gerard Stroomberg coördinator waterkwaliteitsbewaking. Nou, wat we hier doen, is dat we 24 uur per dag, 7 dagen per week de waterkwaliteit bewaken van de Maas. Drinkwaterbedrijven gebruiken dit om drinkwater van te maken en ze willen graag weten of het schoon is. Wij meten hier verontreinigende stoffen en als er iets afwijkt of er is een verontreiniging dan melden we dat en dan kunnen zij hun inname sluiten of hun productieproces aanpassen. Maar ik laat je graag zien hoe we dat onderzoek doen dus kom maar mee naar binnen. -Leuk, ja. (Potten met stilstaand water waar beestjes in rondzwemmen. Een glazen buis waar felgroen water in opborrelt. Gerard:) RUSTIGE MUZIEK GERARD: Er wordt voortdurend een beetje Maaswater gemeten met deze cultuur van algen. Het systeem meet dan de gezondheid van de algen, zeg maar om te kijken hoe dat gaat. Hetzelfde doen we hier met onze watervlooien-monitor. In het systeem zitten tien watervlooien. Die worden voortdurend gemeten met een camera. Of eigenlijk, we meten de beweging. Als er iets is waar ze last van hebben of gestrest van raken dan zullen ze sneller zwemmen of langzamer en in het ergste geval kunnen ze zelfs doodgaan. Al die afwijkingen worden opgemerkt door de computer. (Ze schuiven een deur open en lopen de volgende ruimte in.) VROUW: En wat doe je met de meetgegevens? GERARD: De meetgegevens maken we beschikbaar voor onze klant. Dat doen we via de site van Rijkswaterstaat. Maar ook het grote publiek kan op de site klikken en meekijken wat we hier zoal meten. -Oké. GERARD: Ik hoop dat je een goed beeld hebt van wat we hier zoal doen en misschien zien we je terug op de website. Ja, het was superleuk. Bedankt. Dag, tot ziens! -Dag! VERSLAGGEVER: En, hoe was het? Ja, leuk. Verrassend. Ik had de boot wel zien liggen, maar nooit geweten wat het was. Dus heel leuk, ja. (Het Nederlandse wapenschild op een blauwe achtergrond. Beeldtekst: Een productie van Rijkswaterstaat, 2014.) AFSLUITENDE MUZIEK

Toezicht en handhaving waterkwaliteit

We zorgen ervoor dat bepaalde wetten niet worden overtreden, zoals het verbod op lozen van (afval)water door schepen en de industrie. Dit doen we door voorlichting, wetgeving, vergunningverlening en handhaving. Als er toch geloosd wordt door bijvoorbeeld fabrieken en schepen, leggen de medewerkers van de Inspectie Leefomgeving en Transport een boete op.