Podcasts Rijkswaterstaat

00:00:26 Voice-over (Botte Jellema): Je luistert naar de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. Deze aflevering gaat over afval. Zwerfvuil of gedumpt afval, Rijkswaterstaat komt het veel tegen op het land in het water dat het beheert. In het dagelijks leven begeef je je regelmatig op het terrein van Rijkswaterstaat. Denk aan de snelwegen en tankstations. De meeste mensen daar hebben als afval hooguit een verpakking van wat eten of drinken en gooien dat netjes in de prullenbakken, maar Rijkswaterstaat treft bij die bakken soms heel andere taferelen aan. 00:01:00 Botte Jellema: Hier ben ik nog nooit geweest. 00:01:04 Lilian Charpentier: Dat geloof ik. Ik kom hier ook niet zo vaak. 00:01:07 Botte Jellema: Kun je uitleggen waar we zijn? 00:01:08 Lilian Charpentier: We zijn op verzorgingsplaats De Wuust en we lopen nu naar verzorgingsplaats de Romeinse Put langs de A73. 00:01:17 Botte Jellema: Dat doe je door onder de weg door te gaan. 00:01:20 Lilian Charpentier: We lopen door een tunneltje. Dat is daar speciaal voor aangelegd. 00:01:23 Voice-over (Botte Jellema): De Romeinse Put is een verzorgingsplaats langs de snelweg A73 waar veel auto's en vrachtwagens stoppen. 00:01:31 Botte Jellema: Dat is dan in de richting van Nijmegen. Van de andere kant, waar kom je dan uit ook al weer? 00:01:37 Lilian Charpentier: Als het goed is in Venlo. 00:01:39 Botte Jellema: Als het goed is in Venlo. Als die nog ligt waar die lag. 00:01:39 Voice-over (Botte Jellema): Dit is Lilian Charpentier. Zij is medewerker Advisering Omgevingsmanagement en werkt voornamelijk in Limburg. Net als alle aanleg- en bouwwerkzaamheden zijn opruimen en onderhoud ook uitbesteed aan aannemers. Die stuurt Lilian aan. Dus als automobilisten bellen met Rijkswaterstaat over als ze iets zien dat niet klopt... 00:02:04 Lilian Charpentier: Iets wat niet klopt. Er zijn ook mensen die bellen met complimenten. Zelfs dat. 00:02:09 Botte Jellema: Dat is ook van harte welkom. 00:02:10 Lilian Charpentier: Dat is heel erg welkom, maar meestal is het toch om iets te melden wat niet helemaal pluis is. Dat kan heel veel zijn. Dat kan een dier zijn dat ze hebben gezien in de middenberm. Het kan zijn dat ze ergens zwerfvuil zien. Het kan zijn dat ergens een gat in het asfalt is, maar het kan ook zijn dat ze hun iPhone op de auto hebben laten liggen en dat die ergens nu op de autoweg ligt. Dat soort zaken. 00:02:35 Botte Jellema: Of jullie hem even willen oprapen? 00:02:37 Lilian Charpentier: Of wij hem even willen oprapen. 00:02:40 Botte Jellema: Hoe doe je dat? Hoe ga je met zoiets om? 00:02:41 Lilian Charpentier: We sturen dat naar onze aannemer, maar negen van de tien keer wordt zo'n ding niet gevonden. Of hij is totaal vernield als het gevonden wordt. Dat is niet te doen. 00:02:52 Botte Jellema: We hadden hier ook nog afgesproken met ene Arie. Arie is een aannemer van Rijkswaterstaat? 00:02:59 Lilian Charpentier: Hij is medewerker van Van der Lee. Dat is een van onze opdrachtnemers, die voor het onderhoud aan onze autosnelwegen zorgt 00:03:07 Botte Jellema: Concreet: Arie rijdt met een vuilniswagen rond. 00:03:10 Lilian Charpentier: Onder andere. Arie heeft meerdere taken, heb ik begrepen, maar hij rijdt dagelijks met de vuilniswagen. Dan gaat die alle verzorgingsplaatsen af. Tenminste, daar heeft hij een vaste route voor. Daar vindt hij nogal wat verrassende dingen af en toe. 00:03:27 Botte Jellema: Hij was hier geweest ware het niet dat op een van de belangrijke wegen waar jullie over gaan, de A2, op dit moment een vrachtwagen in brand staat. Daar moet hij dan ook op af. 00:03:36 Lilian Charpentier: Hij moet daar dan bij zijn. Hij wordt dan afgeroepen en dan moet hij daar assisteren. 00:03:41 Botte Jellema: Anders was hij hier geweest met zijn vuilniswagen? 00:03:45 Lilian Charpentier: Waarschijnlijk. 00:03:45 Botte Jellema: Dit is een notoire plek voor jullie. 00:03:49 Lilian Charpentier: Hier kampen we het laatste jaar met heel veel afvaldumpingen. Het is niet meer terug te voeren op gebruikers van een verzorgingsplek. Het is zoveel wekelijks dat het duidelijk is dat hier gedumpt wordt en dat het niet alleen maar weggebruikersafval is. 00:04:09 Botte Jellema: We lopen nu naar een afvalemmer waar met een bord ook heel duidelijk op staat: enkel klein consumptiemateriaal. Dan bedoelen ze wat je hier in het tankstation koopt, maar hier ligt iets. Je pakt hem al eventjes. 00:04:26 Lilian Charpentier: Dat zijn oude lamellen. 00:04:29 Botte Jellema: In een vuilniszak. 00:04:29 Lilian Charpentier: In een vuilniszak. Dat komt dus niet uit een vrachtwagen. Vrachtwagenchauffeurs hebben ook vuilniszakken in hun auto. 00:04:37 Botte Jellema: Niet van die grote grijze, toch? 00:04:38 Lilian Charpentier: Nee, dit zijn echte huisvuilzakken. Daar zijn oude lamellen, dus raambekleding, ingepropt. 00:04:46 Botte Jellema: Verder puilt die uit. Daar krijg je ook geen consumptie dingen meer in. Dit is oud plastic. Dat zou misschien nog uit een vrachtwagen kunnen komen. 00:04:55 Lilian Charpentier: Dit is landbouwplastic. Dat zie je. Dit komt van een verbouwing. Dat is even een aanname, maar ik ga er vanuit dat als hier lamellen liggen en dat plastic, dat het ook van een verbouwing komt. 00:05:09 Botte Jellema: Dat is logisch, inderdaad. Als we er eentje verder lopen. 00:05:14 Lilian Charpentier: Dit moeten ze ook opruimen, wat je hier ziet. 00:05:19 Botte Jellema: Ik stap er al overheen. 00:05:20 Lilian Charpentier: Een onnoemelijke hoeveelheid peuken die op de grond worden gegooid. 00:05:26 Botte Jellema: Oude filters. 00:05:27 Lilian Charpentier: Dat is ook een probleem. 00:05:32 Botte Jellema: Letterlijk op twee meter van een vuilnisbak. 00:05:35 Lilian Charpentier: Een stoel! 00:05:38 Botte Jellema: Een fauteuil. Zo'n leren, vol beklede. 00:05:42 Lilian Charpentier: Een oud leren soort Artifort fauteuil. Dit komt dus duidelijk niet uit de cockpit van een trucker. 00:05:56 Botte Jellema: Ook niet hier van het tankstation. Dat verkopen ze hier niet. 00:05:57 Lilian Charpentier: Ook niet van het tankstation. 00:05:58 Botte Jellema: Net als dat mandje wat daarnaast staat. Dat verkopen ze daar ook niet. 00:06:01 Lilian Charpentier: Dit is een oud duivenmandje, zo te zien. Ik kan me niet voorstellen dat vrachtwagenchauffeurs duiven in een mandje meenemen. 00:06:08 Botte Jellema: Nee, er zijn andere manieren om met huis te communiceren tegenwoordig. 00:06:11 Lilian Charpentier: Hier nog een stukje landbouwplastic met ducttape. Ze kregen het daar waarschijnlijk niet meer in. 00:06:21 Botte Jellema: Hier ook niet, want het ligt ernaast. Deze puilt uit. 00:06:25 Lilian Charpentier: Deze puilt ook helemaal uit. 00:06:29 Botte Jellema: Die kleine zakjes, dat kan ik me nog voorstellen dat het uit de vrachtwagen komt. 00:06:32 Lilian Charpentier: Die kleine zakjes kun je bestempelen als vrachtwagenchauffeurs die dat hier weggooien, maar die krijgen het er niet meer in. 00:06:40 Botte Jellema: Dan past het niet meer. 00:06:41 Lilian Charpentier: Dan past het niet meer en dan wordt het ernaast gelegd. 00:06:44 Botte Jellema: Wie doet dat? 00:06:44 Lilian Charpentier: Mensen die niet weten dat dit afleveren bij een milieupark gratis is. Die denken: weet je wat we doen? We gaan liever kilometers rijden naar een verzorgingsplaats en we dumpen het probleem bij Rijkswaterstaat dan dat we naar onze eigen milieupark gaan. Dit soort dingen zijn gratis. Dat kun je afgeven. Als je niet weet wat er gratis is en wat niet, kijk dan even op de site van je gemeente. 00:07:14 Botte Jellema: Het is niet zo heel moeilijk. 00:07:15 Lilian Charpentier: Het is niet heel moeilijk. Mensen zijn wat dat betreft niet slim. 00:07:21 Botte Jellema: Dat kunnen we vaststellen: dat zijn niet heel slimme mensen die dit doen. Betrappen jullie ze wel eens? 00:07:28 Lilian Charpentier: Ze worden ook wel eens betrapt, maar weinig. Je moet ze op heterdaad betrappen. 00:07:32 Botte Jellema: Dat valt nog niet mee, want het kan ook midden in de nacht zijn. 00:07:35 Lilian Charpentier: Precies. Het kan heel vroeg in de ochtend zijn, het kan heel laat in de middag zijn, dus het kan op elk tijdstip. Bovendien hebben we een afdeling Handhaving, maar die kan niet op 100.000 plaatsen tegelijk zijn. 00:07:48 Botte Jellema: 100.000 zeg je, maar ik bedoel: in jouw areaal gaat het al om enkele tientallen verzorgingsplaatsen. Ook daar lukt het niet om op al die plekken tegelijkertijd te zijn. 00:07:55 Lilian Charpentier: Daar hebben wij veel te weinig man voor om daar constant iemand te laten posten om dit soort dingen te kunnen betrappen. Dat gaat niet. 00:08:10 Voice-over (Botte Jellema): Tussen 1 januari en nu, half september 2019, is al ruim 600 ton afval opgehaald van de verzorgingsplaatsen in alleen Limburg. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek produceren we per persoon ongeveer 500 kilo afval per jaar, dus als het zo doorgaat dit jaar, dan haalt Rijkswaterstaat langs de Limburgse snelwegen het gelijke aan de afvalproductie van zo'n 1640 mensen op. 00:08:36 Lilian Charpentier: We zien dat er de laatste jaren een stijging is van het aandeel zwervend en het aandeel gedumpt vuil. Het vermoeden is, maar dat is ook een beetje een vermoeden alleen, heeft het ook veel te maken met hoe gemeentes hun beleid inrichten wat betreft afval. Het kan zijn dat gemeentes nu zeggen dat er meer betaald moet worden. 00:09:03 Botte Jellema: Zijn er gemeenten waar je voor grof vuil moet betalen, voor zo'n stoel of zo? 00:09:06 Lilian Charpentier: Ja. Er zijn gemeentes waar je dat moet doen. De meeste niet. 00:09:11 Botte Jellema: Dat helpt dus niet. 00:09:12 Lilian Charpentier: Dat zorgt er alleen maar voor dat er gedumpt wordt op andere plekken. 00:09:16 Botte Jellema: Ga je dan met die gemeentes praten? 00:09:18 Lilian Charpentier: We hebben dat geprobeerd, maar op ambtelijk niveau is dat bijna niet te doen. 00:09:24 Botte Jellema: Maar jullie lopen een beetje hun troep op te ruimen. 00:09:27 Lilian Charpentier: Zo wil ik het ook niet direct zeggen. Het is een algemeen maatschappelijk probleem wat we samen moeten oplossen. De gemeente probeert uit zijn kosten te komen en te kijken: hoe kunnen we mensen bewuster ervan maken hoe ze omgaan met hun materiaal? Zoals nu ook de SIRE-campagne zegt: repareer eens wat in plaats van het altijd weg te gooien. 00:09:51 Botte Jellema: Die stoel lijkt me op zich ook nog goed. 00:09:52 Lilian Charpentier: Die had je gemakkelijk opnieuw kunnen bekleden. Die mensen die hier dumpen begrijpen niet dat ze daarmee de kosten voor hun medeburgers alleen maar omhoog jagen. Wij moeten ervoor betalen als wij het weg gaan brengen en het moeten opruimen. 00:10:09 Botte Jellema: Arie doet dat niet gratis. 00:10:10 Lilian Charpentier: Arie doet het niet gratis. Dat is een onderhoudscontract wat we hebben. Zij doen het niet gratis. En terecht. Ik bedoel, ze komen nogal wat tegen. 00:10:18 Voice-over (Botte Jellema): Autobanden, verpakkingen van stofzuigers, tapijtrollen, meubels, oude wasmachines, een complete keuken, speelgoed. 00:10:25 Lilian Charpentier: Je kunt het zo gek niet verzinnen of we hebben het gehad. Tuinkabouters, groen afval sowieso. Onze container zit regelmatig vol met groen afval. Ook dat is heel vaak gratis bij milieuparken af te geven. Alleen mensen rijden liever naar de verzorgingsplaats en maken het andermans probleem dan dat ze naar hun eigen milieupark gaan. 00:10:53 Voice-over (Botte Jellema): Lilian doet met Rijkswaterstaat verschillende pogingen om vervuiling tegen te gaan. Zo is er voor het vuil dat in de uiterwaarden van de Maas achterblijft na hoogwater een ophaalregeling. 00:11:05 Lilian Charpentier: Die ophaalregeling is in het leven geroepen omdat er heel veel hoogwaters zijn. De Maas is een regenrivier en bijna elke voorjaar en winter treedt die uit z'n oevers. Dan komt er heel veel zwerfvuil uit de rivier en die blijft dan op de oevers. Daar hebben we die ophaalregeling voor. Ze kunnen bellen naar een nummer van Rijkswaterstaat: 0800-0341. Dan kunnen ze melden dat er ergens zwerfvuil ligt. 00:11:36 Voice-over (Botte Jellema): Dus bijvoorbeeld boeren verzamelen de troep die is aangespoeld en Rijkswaterstaat haalt het dan op. 00:11:42 Botte Jellema: Dit is trouwens interessant, want dat is over het algemeen waarschijnlijk vuil wat niet door Nederlanders in het water is terechtgekomen. 00:11:49 Lilian Charpentier: Dat wil ik ook niet direct zeggen. Ik wil onze zuiderburen niet overal de schuld van geven. Er is ook afval dat afkomstig is uit Nederland. De Maas komt bij Eijsden Nederland binnen en daar is heel veel materiaal dat uit Wallonië komt. Dat is ook niet raar, want daar komt de Maas op dat moment vandaan. Op een gegeven moment, na Maastricht en na Meers, zie je dat dat afneemt want dat is dan al op de oever terechtgekomen. Rond de Maasplassen in Roermond begint het weer toe te nemen. Dat neemt ook weer af naarmate dat je hoger komt, maar bijvoorbeeld na Belfeld richting Brabant zie je ook weer een stijging. Dat is dus recreatieafval uit Nederland. Dat is duidelijk te zien. 00:12:36 Botte Jellema: Dat is dus duidelijk Nederlands? 00:12:38 Lilian Charpentier: Ja, dus het is niet alleen afkomstig uit België. Er zijn ook mensen in Nederland die evenveel vervuilen als mensen in België, zal ik maar zeggen. 00:12:59 Botte Jellema: Ik denk dan: ben ik zo netjes opgevoed? Het zou niet eens in me opkomen. 00:13:04 Lilian Charpentier: Dat klopt. Jij bent zo netjes opgevoed. Ik ook. Het zou niet in mij opkomen om mijn afval in een rivier te dumpen of in een uiterwaarde. Ik ga netjes naar het milieupark ook al moet ik daar iets voor betalen. Dat is dan maar zo. 00:13:22 Botte Jellema: We betalen volgens mij een soort heffing op de nieuwe dingen die we kopen. Dat houdt in dat als je een nieuwe wasmachine koopt, je je oude mag inleveren bij de plek waar je hem hebt gekocht. Sterker nog, ze moeten hem meenemen als ze hem komen bezorgen. 00:13:37 Lilian Charpentier: Dat klopt. Ze nemen hem mee. Je hoeft hem niet bij ons op de verzorgingsplaats te zetten of in een uiterwaarde te dumpen. En een oude keuken. Sla het stuk. Leg het achterin de auto en ga ermee naar het milieupark. Je kunt het gratis wegbrengen, maar wat ik zeg: mensen gaan liever naar een afgelegen plek en dumpen het daar in de natuur of op een verzorgingsplaats dan dat ze simpel naar een milieupark in hun eigen gemeente rijden. 00:14:10 Botte Jellema: Nu ben jij daar dagelijks mee bezig. Dat is je werk bij Rijkswaterstaat. Ik chargeer het een beetje. 00:14:14 Lilian Charpentier: Ik ben er veel mee bezig. Het is niet mijn dagelijks werk, maar het is een onderdeel van mijn werk. 00:14:23 Botte Jellema: Maar van ons tweeën weet jij er het meeste van. Ik ben zo benieuwd wat jij om je heen ziet in je werk, waarvan je denkt: daar moeten we meer op inzetten. Kunnen we voorkomen dat die peukenfilters in ons milieu komen? Dat die plastic flesjes in onze Maas drijven? Dat dat voorkomen wordt? Wat is het belangrijkste wat er moet gebeuren? 00:14:45 Lilian Charpentier: De mensen bewust maken van wat ze doen en wat voor een gevolgen dat heeft. Niet iedereen is zich daar bewust van. Dat is denkelijk het beste wat we kunnen doen. Alleen dat is een traject. Dat duurt jaren. Dat duurt generaties. Dat krijg je niet zomaar erin gepompt. Mijn kind is nu dertien, die weet dat ze dat niet moet doen. Ik heb haar geleerd om geen flesjes bijvoorbeeld op straat te gooien. Sowieso niks op straat te gooien wat daar niet thuis hoort. Ze moet even wachten totdat ze een vuilnisemmer ziet of het mee naar huis nemen. Niet iedere ouder doet dat. Ook niet van mijn generatie. Dat duurt generaties lang voordat je dat erin hebt. 00:15:35 Botte Jellema: Laat je dan ook foto's zoals je die hier nu net maakt, van die stoel en van dit afval hier, van die peuken, laat je die aan haar zien? 00:15:42 Lilian Charpentier: Ja, maar dat weet ze ook van mij en m'n werk. Dat heeft ze heel vaak gezien. Ik heb zelfs al presentaties op scholen gegeven waar ik dit liet zien. Hele lelijke foto's van dieren die helemaal vol zaten met afval en dood zijn gegaan aan plastic eten en ook dumpingen zoals dit waar we hier naast staan. 00:16:07 Botte Jellema: Hoe reageren ze daar dan in zo'n klas? 00:16:10 Lilian Charpentier: Dan zijn ze gechoqueerd. Ze gaan ermee naar huis en een paar weken letten ze erop, maar dan vervaagt het weer, waarschijnlijk ook door hun ouders. Er zijn ouders die daar niet zo mee bezig zijn. Dat kan ik ze ook niet verplichten. Alleen ik hoop dat in de loop der tijd mensen zich realiseren dat hoe meer dat we in de natuur dumpen, hoe meer last we ervan krijgen. 00:16:41 Botte Jellema: Ik heb zin om je een beetje een complexe vraag te stellen, maar heeft jouw werk je mensbeeld ook nog veranderd? 00:16:52 Lilian Charpentier: Ik blijf altijd geloven in het goede in de mens, maar er zijn momenten dat ik denk: waarom? Waarom is iedereen zo individualistisch geworden dat die het maar het probleem van iemand anders maakt? Als ik bijvoorbeeld in de stad loop waar ik woon en ik raap iets op, dan zie je mensen heel raar kijken. Ik vind dat niet meer dan normaal. Ik zie iets liggen en dan raap ik het op en dan doe ik het in de dichtstbijzijnde afvalemmer. Dat is een ding waar ik soms wat moeite mee heb. Dat mensen niet meer hun omgeving zien en alleen maar met zichzelf bezig zijn. Van: dit is niet mijn afval, dus laat maar liggen. Het heeft dus mijn beeld een klein beetje veranderd, maar ik blijf altijd in het goede geloven. 00:17:45 Botte Jellema: Vind ik dapper van je. 00:17:46 Lilian Charpentier: Mensen kunnen veranderen en ook die mensen kunnen veranderen. Ook het individualisme kan veranderen. Daar geloof ik in. 00:18:01 Voice-over (Botte Jellema): Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Deze keer hadden we een ontmoeting met Lilian Carpentier. Zij is medewerker Advisering Omgevingsmanagement in de regio Zuid bij Rijkswaterstaat. Bedankt voor het luisteren. 00:18:23 Voice-over (Botte Jellema): Als je deze aflevering leuk of interessant vond, deel hem dan met vrienden, familie en collega's of schrijf een recensie op iTunes, zodat anderen deze serie ook kunnen ontdekken. Alvast bedankt.

00:00:00 Paul Fortuin : Er staat wel een standbeeldje van hem in Uithuizermeeden, waar hij is opgegroeid. 00:00:04 Botte Jellema : In Noord Groningen. 00:00:04 Paul Fortuin : Hier en daar is een weg naar hem genoemd, maar geen enkel kunstwerk of deltawerk. 00:00:17 Botte Jellema : Je luistert naar de podcast van Rijkswaterstaat en mijn naam is Botte Jellema. In deze aflevering duiken we de geschiedenis in en vertellen we het verhaal van Johan van Veen. Die is misschien niet bij iedereen bekend. Het was een genie, een ontdekker, een ontwerper en de geestelijk vader van de Deltawerken. Twee dagen voor de watersnoodramp in 1953, legde hij een plan neer op het bureau van de minister, een plan om de Nederlandse kust af te sluiten en zo te beschermen tegen hoogwater en storm. Het was te laat. Ik praat met de kleinzoon van Johan van Veen, die toevallig ook werkt bij Rijkswaterstaat. 00:01:01 Botte Jellema : Johan van Veen leefde van 1893 tot 1959. Hij was ingenieur bij Rijkswaterstaat. Hij bedacht de Maasvlakte en de Eemshaven maar hij maakte zich ook grote zorgen over onze kustverdediging. 00:01:17 Botte Jellema : Hij schreef het ene alarmerende rapport na het andere. Na zijn waarschuwingen, werd eind jaren '30 de Stormvloedcommissie ingesteld, waar hij in zat. Met die commissie bedacht Johan plannen. Precies om te voorkomen wat er in 1953 in Zeeland en Zuid-Holland toch gebeurde. 00:01:37 Archiefbeeld: De ramp van 1953 heeft een stoot gegeven tot het ontwerpen van het zogenaamde Deltapla. Een gigantisch waterstaatkundig project dat ten doel heeft de zeearmen tussen nieuwe Waterweg en Westerschelde af te sluiten. 00:01:47 Botte Jellema : Na de watersnoodramp van 1953 werd een Deltacommissie ingesteld, waar Johan van Veen deel van uitmaakte. Door zijn jarenlange werk, konden direct twee adviezen worden uitgebracht, waaronder de bescherming van de Hollandse IJssel tegen stormvloeden. 00:02:03 Archiefbeeld: Als de wet ook de Eerste Kamer gepasseerd is, zal het grote Deltawerk met kracht kunnen worden voortgezet, want er is reeds een begin gemaakt. Onder andere bij Krimpen aan de IJssel, waar de werkzaamheden aan een stormvloedkering van reusachtige afmetingen al een flink eind gevorderd zijn. 00:02:16 Botte Jellema : In '54 werd al begonnen met de bouw van de Hollandsche IJsselkering. Johan van Veen moet daar met genoegen naar hebben gekeken. In het najaar van '58 werd hij in gebruik genomen en nog steeds sluit deze kering zo'n vijf keer per jaar. Geloof het of niet, maar waar menig ingenieur van Rijkswaterstaat een brug, een sluis of een viaduct naar zich vernoemd kreeg en ingenieur Lely zelfs een complete stad, bleef Johan van Veen, de geestelijke vader van de Nederlandse Deltawerken, een grote onbekende. Met slechts een klein borstbeeld in zijn geboorteplaats in Noordoost Groningen. 00:02:56 Paul Fortuin : Dat is de Hollandse IJsselkering en dat is het eerste - van de dertien - Deltawerk dat volbracht is. 00:03:09 Botte Jellema : Ten noordoosten van Rotterdam ligt Capelle aan de IJssel, vlakbij de plek waar de Hollandse IJssel uitmondt in de nieuwe Maas. Hier staat de Hollandse IJsselkering. Ik ben er samen met de kleinzoon van Johan van Veen: Paul Fortuin. Die werkt nu zelf bij Rijkswaterstaat als klimaatadviseur. 00:03:27 Paul Fortuin : Aan deze kant hebben we eerst de sluis, want dit is ook nog een keer bevaarbaar water. Hier gaan vrachtschepen en plezierschepen ook overheen. Dit is vooral een rivier die zorgt voor de afvoer van het water vanuit het Groene Hart. 00:03:49 Botte Jellema : U kent het gebied goed, begrijp ik? 00:03:52 Paul Fortuin : Ik woon in IJsselstein. IJsselstein heeft de naam van de IJssel. Het is een rivier die voor een groot deel boven het leefniveau ligt. Een soort inverse rivier, die niet lager maar hoger ligt dan het omliggende landschap. 00:04:12 Botte Jellema : Typisch Hollands, zouden we dan ook weer zeggen. 00:04:14 Paul Fortuin : Met dijken eromheen en goed beheerst. 00:04:17 Botte Jellema : Daar staan gemalen bij en molens die het water vanuit de polder de Hollandse IJssel inpompen. 00:04:24 Paul Fortuin : Het land zakt geleidelijk steeds verder, dus dat moet steeds bemaald worden. 00:04:30 Botte Jellema : We hebben nog niet beschreven hoe het er hier uitziet, maar ik zie vier hoge torens staan. Als die sluis twaalf meter is, is het een paar keer twaalf meter. De torens zijn 45 meter hoog. De schuiven hangen boven het water en zijn 80 meter breed. Het eerste stukje van de Nederlandse Deltawerken, bedacht door de opa van Paul Fortuin: Johan van Veen, een visionair waterbouwkundige die wist dat de ramp van '53 kon gebeuren. 00:04:59 Paul Fortuin : Er was al heel veel voorwerk gedaan die de basis vormde voor een Deltaplan. Hij had een dergelijk plan. Hij had een sneller en een langzamer plan twee dagen voor de Watersnoodramp ingediend. Het is wonderlijk dat een paar dagen daarna ook echt de ramp voltrok. Direct daarna heeft men besloten om met deze Deltaplannen verder te gaan en is de Deltacommissie opgericht, waar hij dan secretaris van was. 00:05:31 Botte Jellema : Dat is een heel gek idee. De ramp voltrekt zich en de oplossing ervoor ligt al in de kast. 00:05:38 Paul Fortuin : Het lag letterlijk in de kast. Toen zei hij ook, dat zei mijn moeder: "Nu zul je het merken. Nu gaat het gebeuren." 00:05:47 Botte Jellema : Door de oorlog en omdat er voor de wederopbouw veel geld nodig was, waren de plannen blijven liggen. In die tijd was het voorspellen en bepalen van stromingen erg moeilijk, omdat het rekenwerk daarvoor nog niet door computers kon worden gedaan. 00:06:01 Paul Fortuin : Dat kon op een paar manieren: enerzijds met de klassieke formules van Lorenz - maar je was maanden bezig met het berekenen van de getijdenbeweging van een rivier - en anderzijds door het Waterloopkundig Laboratorium. Daar was professor Thijsse hoofd van, en die predikte dat dit de beste oplossing was. 00:06:28 Botte Jellema : Het was voor Johan van Veen niet goed genoeg. Hij ontwikkelde een soort analoge computer voor stromingsberekeningen. 00:06:33 Paul Fortuin : Hij heeft een soort analogon, zo noemde hij dat: met spoelen, condensatoren en wisselstroom, kon hij op een gegeven moment - in samenwerking met een paar elektrische experts - heel goed de stromingen simuleren. Uiteindelijk werd het een enorme computer, die hele kamers vol stond. Dat heette de Deltar, en die heeft voor de Deltawerken hele belangrijke simulaties gedaan. Dat was nog voordat de digitale computer er was. 00:07:12 Botte Jellema : Tegenwoordig zouden we zeggen: iemand begrijpt water en gaat daarmee aan de slag en iemand anders weer met computers. Maar hij deed dat allebei. 00:07:22 Paul Fortuin : Dat is het bijzondere. Hij had een enorm brede belangstelling. 00:07:29 Botte Jellema : Het moest en het zou, want hij wilde dat land beschermen tegen het water. Als hij daar een computer voor nodig had, dan maakte hij dit. 00:07:38 Paul Fortuin : Hij zag dat Waterloopkundig Laboratorium. Dat had zijn beperkingen, en dat doorrekenen duurde te lang. Dit was een hele snelle oplossing. 00:07:53 Botte Jellema : Hij wist dat de Zeeuwse zeearmen de Nederlandse kustverdediging zwak maakten. Het was een te groot gebied met te veel dijken en dijkjes; Dus was het beter om die zeearmen af te sluiten. Dat is uiteindelijk gebeurd met de Deltawerken, maar dat kon volgens Johan ook nog op een andere manier die erg tot de verbeelding spreekt. 00:08:14 Paul Fortuin : Dat was het zogenaamde verlandingsplan - hij durfde het bijna niet te noemen - waar je vooral de natuur zijn gang laat gaan en een handje helpt. 00:08:26 Botte Jellema : Zijn idee was om een grote geul aan te houden, dwars door Zeeland, die door de getijdenwerking open zou blijven. De anderen... 00:08:33 Paul Fortuin : Die gaan langzaam dichtslibben, waardoor op een volkomen natuurlijke wijze die zeearmen gaan dichten. 00:08:43 Botte Jellema : Het is een soort Waddengebied en daarna een soort duingebied. 00:08:46 Paul Fortuin : Rond de jaren 1000 zag Nederland eruit als een gesloten kust. Dan ga je terug naar zoiets, met alleen één hele diepe vaargeul die door de natuur zelf goed in stand gehouden wordt. 00:09:03 Botte Jellema : Zodat je nog in Rotterdam en Antwerpen kon komen met schepen vanaf de zee. 00:09:09 Paul Fortuin : Dat was zijn plan, maar daar was wel twee eeuwen voor nodig. Zijn baas zei: "Ik denk 20-30 jaar, maar ik ga echt niet twee eeuwen vooruit denken." Dat is hem nooit geworden, maar dat was zijn echte grand scheme. 00:09:32 Botte Jellema : Dat werd hem niet, dus stort Johan zich op het afsluiten van de zeearmen. 00:09:36 Paul Fortuin : Hij was enorm onder de indruk van wat Lely gedaan had. 00:09:39 Botte Jellema : Met de Afsluitdijk? 00:09:43 Paul Fortuin : Met de Afsluitdijk. Lely liet zien dat dit kon. Dan is het ook wel logisch. 00:09:52 Botte Jellema : Dertig kilometer dijk ter vervanging van - hoeveel was het - een paar 100 kilometer aan kleine dijkjes. 00:09:58 Paul Fortuin : Absoluut. Dat was ongetwijfeld een hele grote inspiratie voor hem. Zo ook andere, grote watermeesters van weleer, Vierling en Leegwater. Hij las daar veel over. Dat was ook een enorme inspiratie voor hem, vooral Vierling die betoogde dat je de natuurkrachten eerst goed moet begrijpen en met ze moet meewerken, nooit tegenwerken. Dat vond hij enorm belangrijk. Dat was ook het idee van zijn verlandingsplan. Dat je vooral met de natuurkrachten meewerkt. Hij heeft op talloze manieren laten zien dat als je er tegenwerkt, dat zich vroeger of later wreekt. 00:10:51 Botte Jellema : Paul heeft de biografie over Johan van Veen bij zich, Meester van de Zee geschreven door Willem van der Ham. Ik kan zien dat het goed gelezen is. Het staat vol aantekeningen en onderstrepingen. Op de voorkant staat een zwart-witfoto van een dijk waar water overheen stroomt. Het is de dijk van de Hollandse IJssel, waar we nu bij staan. De foto is gemaakt tijdens de Watersnoodramp van 1953, toen de rivier nog een open verbinding met de zee had. Deze foto staat niet voor niets op het boek over Johan van Veen. 00:11:22 Paul Fortuin : Bij Capelle in West-Brabant stonden de militairen voor een praktisch onuitvoerbare taak. Hier had het water zulke enorme bressen in de dijken geslagen dat er geen houden meer aan was. 00:11:33 Paul Fortuin : Het was in de nacht aan de overkant van de Hollandse IJssel, bij Ouderkerk al misgegaan. De dijk was doorgebroken. In storm en regen had men op de vroege zondagochtend een schip in het gat weten te manoeuvreren waarmee het verder vollopen van de polders werd voorkomen. Het was nog niet voorbij. De polders daar zijn van de diepste van Nederland. Toen Johan van Veen op zondagochtend via het radionieuws hoorde over het gat in de dijk bij Ouderkerk, wilde hij er meteen naartoe. Hij wist hoe zwak de dijken van de Hollandse IJssel waren. Dat de zee het water daar hoog in kan opstuwen en dat vanaf daar een groot en dichtbevolkt gebied werd bedreigd: Rotterdam, Delft, Gouda en uiteindelijk Den Haag, Leiden en zelfs Utrecht. 00:12:20 Paul Fortuin : Hij was toen al hoofdingenieur. 00:12:24 Paul Fortuin : Dus hij zat al flink hoog in die keten. 00:12:25 Paul Fortuin : Hij zat al behoorlijk hoog. Die ochtend was hij flink aan het luisteren over de radio en aan het... Hij probeerde een beeld te krijgen waar het misging, waar de dreigingen waren. Men zag de bui al hangen, de storm al komen. Johan wist dat dit de condities waren die hij het meeste vreesde, dus mijn moeder zei dat hij continu bij die radio aan het luisteren was. 00:12:57 Botte Jellema : De condities waren: hoogwater en storm vanuit het noordwesten? 00:13:01 Paul Fortuin : Noordwesterstorm. Dat was zo erg als je het maar kunt hebben. Toen heeft hij gehoord, ik weet niet of het over de radio was, dat er al een gat geslagen was bij Ouderkerk aan de IJssel. Toen heeft hij gebeld naar de directeur-generaal van Rijkswaterstaat. Eerst zei zijn baas: "Blijf jij maar aan de telefoon, want er kan van alles gebeuren." 00:13:31 Botte Jellema : Want hij was een belangrijke man? 00:13:33 Paul Fortuin : Hij moest coördineren. 00:13:36 Botte Jellema : Hij hoefde niet zijn laarzen aan te trekken? 00:13:39 Paul Fortuin : Nee. 00:13:39 Paul Fortuin : Dat deed hij wel. 00:13:42 Paul Fortuin : Toen zei hij: "Blijf jij maar aan de telefoon." Hij is toen met... Toen zei zijn chef: "Neem dan iemand mee." Ik meen Janssen. Die was ook chauffeur. Toen zijn ze naar Ouderkerk gereden en daar trof men dat gat aan. Dat was een soort open waterval. 00:14:03 Botte Jellema : Een uur nadat het gat aan de overkant was gedicht, was er een tweede gat geslagen, en deze keer aan de kant van Ouderkerk, vlakbij de Gereformeerde Kerk. Johan van Veen arriveert daar bij het gat. In het boek staat ook een foto van dat gat. 00:14:19 Paul Fortuin : Die foto is inderdaad die ochtend genomen. 00:14:19 Botte Jellema : Op een vroege zondag? 00:14:19 Paul Fortuin : Dat was een vroege zondag. Je hebt tegen het einde van de dag een foto en dan zie je dat er twee schepen afgezonken waren. Met allerlei middelen werd er een dijk gebouwd, met zandzakken en stoeptegels. Dat hebben ze overal vandaan gehaald. 00:14:42 Botte Jellema : Wat er maar voor handen was. 00:14:43 Paul Fortuin : Wat er voorhanden was, dat hebben ze daar voorgelegd. 00:14:48 Botte Jellema : Wat was de rol van Johan van Veen? 00:14:49 Paul Fortuin : Hij heeft in een klein notitieboekje verteld wat er gebeurd is. Dat boekje had zijn zoon Alf van Veen en dat heeft Willem van der Ham ook in zijn boek zo overgenomen. Dus dat is wat ik daarvan weet. Toen zei hij: "Wie is hier de baas?" Dat was niet echt duidelijk. En toen zei hij: "Er moeten schepen afgezonken worden." Dat wilde hij met zijn chef gaan regelen, dat die twee schepen kon vorderen van Rijkswaterstaat. Er was iemand die dat aanhoorde en een jongen die zei dat hij een schipper kende. Hij zei: doe dat vooral, maar hij ging naar een dorp waar een telefoonverbinding was. Toen hij terugkwam, waren die schepen al afgezonken. Hij heeft wel geholpen om met stoeptegels, die ze overal vandaan gehaald hebben, de dijk te dichten en ook zandzakken en vrachtwagens heeft hij erbij laten komen. 00:15:59 Paul Fortuin : Het was best wel link, want op een gegeven moment ging het water weer stijgen en uiteindelijk is het met dekzeilen afgedekt. Toen is hij teruggegaan. Die IJssel stroomt niet zomaar leeg, dat wordt steeds maar aangevuld. Die dijken die de IJssel van de rest van het gebied beschermen, waren dun en dat was voor een groot deel al link toen Johan daarheen reed. Hij moest soms uitstappen. Op een gegeven moment kun je ook dan niets meer ondernemen. 00:16:32 Botte Jellema : Dan is het geweld te groot? 00:16:34 Paul Fortuin : Dan is het geweld te groot en het is te moeilijk om voorraden daarheen te brengen. 00:16:40 Archiefbeeld: Ook hier begon toen de trieste uittocht van mensen en vee. 00:16:46 Paul Fortuin : Die schepen hielden het nog niet helemaal tegen. Er moest ook echt een dijk opgebouwd worden. Daar hield hij steeds... 00:16:55 Botte Jellema : Hij was het wel degene die zich realiseerde: dit moeten we nu stoppen. 00:16:57 Paul Fortuin : Dat was ook zijn allereerste reactie: dat is het allergevaarlijkste punt. 00:17:07 Archiefbeeld: Juist op het ogenblik dat ons land zich zo goed mogelijk hersteld had van de grote schade die het in de oorlog op vele punten had geleden, heeft de natuur in al haar hevigheid van vele gedeelten van ons land opnieuw een ruïne gemaakt. 00:17:21 Paul Fortuin : Dat was wel een heel kwetsbaar gebied, dat vooral daarachter lag. Als dat zou doorbreken... Daar heeft hij later een studie naar laten doen, over wat dat zou betekenen. Dat was heel erg. Steden als Gouda zouden onderlopen. Daar wonen 10.000 mensen, als het er niet 100.000 zijn. Dan was het een soort oorlogsramp geweest. 00:17:52 Botte Jellema : Dan was de ramp van 1953 niet alleen tot Zeeland en Zuid-Holland beperkt gebleven, maar dan was het tot in Utrecht en zelfs wel Noord-Holland gekomen. 00:18:01 Paul Fortuin : Het was enorm. Een groot deel van de Randstad zou onder water kunnen staan. 00:18:07 Botte Jellema : Johan van Veen schreef in zijn dagboek: Zeeland was veel veiliger dan Midden-Holland. Ik zal dit grote wonder nooit begrijpen. Het vervult me nog steeds met ontzag. Een wonder dat werd geholpen door Johan van Veen. Stapels plannen maakte Johan van Veen. Soms tot gekmakends toe bij zijn bazen. Om niet in de problemen te komen, publiceerde hij soms zijn onheilsvoorspellingen onder het pseudoniem Cassandra. Hij bedacht wat wij nu de Maasvlakte noemen. Hij vond een apparaat uit om bodemmonsters mee te nemen, hij vond het bellenscherm uit waarmee zoet en zout water uit elkaar kan worden gehouden en die al eerder genoemde computer voor getijstroommeting . In '59 overlijdt Johan van Veen aan zijn vierde hartaanval tijdens zijn pensionering, onderweg naar een vergadering over een nieuw aan te leggen haven in Groningen: de Eemshaven. Een indrukwekkende erfenis. 00:19:06 Botte Jellema : Voor zover ik weet, zijn er niet heel veel Rijkswaterstaat kunstwerken, bruggen, viaducten en waterkeringen verdoemd naar Johan van Veen. 00:19:18 Paul Fortuin : Helaas geen één. Er staat wel een standbeeldje van hem in Uithuizermeeden waar hij is opgegroeid. 00:19:27 Botte Jellema : Noord-Groningen? 00:19:28 Paul Fortuin : Ja, Noord-Groningen. Misschien is hier en daar wel een weg naar hem genoemd. Geen enkel kunstwerk of deltawerk. 00:19:40 Botte Jellema : Hoe komt dat? 00:19:41 Botte Jellema : Dat weet ik niet helemaal zeker. Wat misschien speelde is: hij was een heel bescheiden man en hij was niet zo politiek of diplomatiek. Dat was niet echt zijn spel. Hij was vooral analytisch en als dingen maar gebeurde, dan was hij allang blij. Hij zocht ook niet naamsbekendheid, hij wilde vooral dat zijn ideeën doorgang vonden, want hij wist heel zeker dat zijn ideeën de beste waren. Het was voor hem een eindeloze frustratie om andere mensen ervan te overtuigen. Hij sloeg nooit op de trommel en hij had nooit de politieke invloed die iemand als Lely had. Die werd minister. Dan kun je ook hele werken of een stad naar jezelf vernoemen. Niet door hem, maar dat is dan naar hem vernoemd en hij heeft overal standbeelden. Johan had daar nooit geaardheid voor. 00:20:51 Paul Fortuin : Hij vond naamsbekendheid van secundair belang. Hij was aan het einde van zijn leven heel tevreden dat de meeste van zijn ideeën gerealiseerd waren. Het grote publiek weet dat echt niet, dat hij toch op vele fronten een grote rol heeft gespeeld. 00:21:18 Botte Jellema : Tenslotte vraag ik Paul Fortuin wat voor opa Johan was. Paul was twee toen Johan overleed. Paul woonde in Zuid-Afrika, maar er werd in de familie wel over hem gesproken. 00:21:29 Paul Fortuin : Hij is in '59 gestorven en ik heb in 1957 als tweejarig baby op zijn schoot gezeten. Datzelfde jaar, in december, is hij overleden. 00:21:46 Botte Jellema : U kent hem vanuit de verhalen? 00:21:48 Botte Jellema : Ik herkende hem van wat mijn moeder, zijn dochter, over hem vertelde en later wat ik nog gelezen heb. Ik ben in Zuid-Afrika opgegroeid en later ben ik in Nederland gaan wonen. Hij had geen gelukkig huwelijk, waardoor het thuis vaak stressvol voor hem was. Daar kwam ook nog eens stress op het werk bij, vooral toen zijn plannen en waarschuwingen geen doorgang vonden. Hij had dan ook een aantal hartaanvallen. De vierde hartaanval was noodlottig voor hem. Van verhalen van zijn zoon Alf en mijn moeder Anja weet ik, dat als hij ze meenam op expedities, monitoring of naar de Waddengebieden, hij bijna een ander man was. Dan was hij heel gelukkig en hij was denk ik wel een zorgzame vader. Het huwelijk was niet gelukkig. Mijn moeder heeft alleen dierbare herinneringen aan hem. Zijn gedachten hield ze altijd in ere. Ik heb ook nooit anders dan goede verhalen over hem gehoord. Ook van zijn vrouw, die hem nog lang overleefd heeft, heb ik eigenlijk nooit iets slechts over Johan gehoord. 00:23:38 Botte Jellema : Paul benadrukt dat Henny altijd liefdevol over haar man, Johan Van Veen, heeft gesproken en zeker ook een eervolle vermelding verdient. Hij was alleen altijd en heel veel met zijn werk bezig en dat vond de familie ook interessant. 00:23:52 Paul Fortuin : Er kwamen mensen bij hem op bezoek en dan gingen ze werken aan die analogen. Dat vond de familie heel spannend. Dan waren ze echt met circuits bezig. 00:24:03 Botte Jellema : Dat was futuristisch. 00:24:04 Paul Fortuin : Dat was heel spannend. Marian heeft daar leuke verhalen over verteld van een lange, magere man, de heer Cats, die dan een beetje bizar handelde. Johan vond hem geniaal. Hij wist de juiste mensen te vinden. Al gaande is zo die analogon verder ontwikkeld tot een heel bruikbaar instrument. 00:24:33 Botte Jellema : Wat zou hij ervan gevonden hebben dat nu zijn kleinzoon, ook werkend bij Rijkswaterstaat, veilig achter zijn dijken en zijn waterkeringen staat? Bij de Hollandse Ijsselkering. 00:24:54 Paul Fortuin : Waarschijnlijk vindt hij het leuk. Het is voor mij ook een grote inspiratie om zo'n opa te hebben. Hij was toch... Dat zei mijn moeder, het stond ook in het boek. Later zijn mijn ouders in '59 voor een vakantie naar Nederland gegaan. Toen was hij net met pensioen en toen toonde hij spijt dat hij zo weinig tijd voor de familie had. Hij was blijkbaar ook geëmotioneerd door de twee baby'tjes. Mijn zus, die is anderhalf jaar ouder dan ik, wij waren dan de eerste kleinkinderen. Hij heeft me wel even kunnen zien. Ik denk dat hij het prachtig zou vinden, in ieder geval wat er gebeurd is met Nederland. Hoe mooi de Deltawerken erbij liggen. Misschien jammer dat ik niet ook in een soortgelijke richting ben gegaan. Ik ben wel in een andere discipline gekomen, maar ik denk dat hij het leuk vindt dat ik ook voor Rijkswaterstaat bezig ben. Ik probeer het ook maar op mijn manier. 00:26:14 Botte Jellema : Hoe is dat voor jou? 00:26:17 Paul Fortuin : Om voor Rijkswaterstaat te werken? 00:26:20 Botte Jellema : Het hebben van zo'n opa. 00:26:20 Paul Fortuin : Meestal komt het niet ter sprake. Je hebt het druk. Wat ik wel merk, is dat sommige mensen hem wel kennen. Het gaat niet snel over hem. Een paar mensen weten dat ik de kleinzoon ben. Een paar kunnen Johan van Veen ook naar waarde schatten, die vinden dat dan heel bijzonder. Het is vooral iets wat ik stil in me draag. Ik heb wel mijn afdeling op de hoogte gebracht. Er is nu bijvoorbeeld de Stichting Blauwe Lijn, die gaat alle personen die hebben bijgedragen aan de Deltawerken in beeld brengen, beginnend met Johan van Veen. Dit jaar wordt dan ook het jaar van Johan van Veen. Daar wil men ook voor elkaar krijgen dat er een standbeeld van hem geplaatst wordt. 00:27:22 Botte Jellema : In Capelle? 00:27:24 Paul Fortuin : In Capelle aan den IJssel lijkt de gemeente welwillend. Er moet nog financiering gevonden worden. Dat gaat nu van start. Hopelijk komt er ook een documentaire en het is heel mooi dat er nu een podcast over hem komt. Dat past wel mooi in dit jaar van Johan van Veen. In '59 is hij overleden. 00:27:54 Botte Jellema : Dat is 60 jaar geleden. 00:28:08 Paul Fortuin : 60 jaar, toch? 00:28:10 Paul Fortuin : Ja, 60. 00:28:10 Botte Jellema : Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Deze keer hadden we een ontmoeting met Paul Fortuin, Klimaatadviseur en de kleinzoon van Johan van Veen, de geestelijk vader van de Nederlandse Deltawerken. Bedankt voor het luisteren. 00:28:39 Botte Jellema : Als je deze aflevering leuk of interessant vond, deel hem dan met vrienden, familie en collega's of schrijf een recensie in iTunes, zodat anderen deze serie ook kunnen ontdekken. Alvast bedankt. 9. Johan van Veen met recensie oproepje.mp3

00:00:04 Rosalie Heins: Ecologen schrokken ervan hoeveel hagedissen ze daar toen hebben weggevangen. We hebben dichtheden gevonden van bijna 1000 dieren per hectare. Dat kennen we nog niet eens van natuurgebieden. 00:00:14 Voice-over (Botte Jellema): Je luistert naar de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. Deze keer ontmoet ik Rosalie Heins, adviseur ecologie bij Rijkswaterstaat. Je associeert Rijkswaterstaat misschien niet direct met natuur, maar... 00:00:28 Rosalie Heins: Stiekem zijn we de grootste natuurbeheerder van Nederland. 00:00:32 Voice-over (Botte Jellema): Dat gaat over de grote watergebieden zoals de Waddenzee, de Noordzee en het IJsselmeergebied. Kleiner dan dat, maar zeker niet weinig zijn ook al die bermen en wallen. De begroeiing is mooi om naar te kijken en voor de dieren fijn om te zijn, maar dat heeft voor Rijkswaterstaat ook een functie voor de veiligheid. Daar horen we in deze aflevering meer over en we horen over hoe sommige snelwegbermen grotere populaties aan beschermde dieren hebben dan natuurgebieden. Het is niet voor niets dat er een behoorlijk aantal ecologen in dienst is bij Rijkswaterstaat. 00:01:02 Rosalie Heins: We hebben wel eens geprobeerd te inventariseren, maar op een gegeven moment liepen we al heel gauw vast. Je hebt ecologen zoals ik en je hebt ecologen die heel veel weten van de vogels in het IJsselmeergebied, maar je hebt ook mensen die heel veel weten van alle macrofauna en onderzoek doen in het laboratorium over alle plankton die in het water zitten. Moeten we die dan ook bij de ecologen rekenen? Op een gegeven moment wisten we het niet meer. 00:01:25 Botte Jellema: Op hoeveel zat je toen ongeveer? 00:01:25 Rosalie Heins: Volgens mij zitten we op meer dan 100 ecologen inmiddels. 00:01:31 Voice-over (Botte Jellema): Hoewel er in de snelwegberm veel valt te zien, is het voor ons misschien niet de veiligste plek om af te spreken, nog afgezien van dat het er erg lawaaiig is. Dus kiezen we voor de wal van het Amsterdam-Rijnkanaal in de buurt van Houten, een plek waar proeven worden gedaan met beheer, inzaaien en soorten. 00:01:49 Rosalie Heins: Het loopt dwars door Utrecht heen. We zijn nu in het gebied ten zuiden van Utrecht. 00:01:55 Botte Jellema: Het is een fantastische omgeving hier. Heel veel groen. We lopen een beetje op de dijk. Ik wist niet eens dat een kanaal per se een dijk nodig had, maar dat is zo. Dit is veel meer een dijk voor dat water hier aan de andere kant zie ik nu. Het Amsterdam-Rijnkanaal heeft een bepaald waterniveau en kennelijk is dat lager dan het gebied hieromheen. Zo zie je nog weer eens wat. 00:02:19 Voice-over (Botte Jellema): De wal waar we lopen is voor het grootste deel net gemaaid. Daar zegt Rosalie straks nog wat meer over, maar er is ook een stukje waar nog lange grassen staan en niet alleen grassen, zo kunnen we zien. 00:02:31 Rosalie Heins: Dat is nu een uitdaging, want omdat het gemaaid is moet je even goed kijken, maar je ziet dat er behalve gras ook allerlei andere dingen staan. Wilde peen staat er, en smalle weegbree zie ik zo staan. 00:02:48 Botte Jellema: Je zei nog: vraag me niet om te determineren. 00:02:51 Rosalie Heins: Zonder bloemen maakt het het nog uitdagender. Ik ben geen vegetatiekundige. 00:02:56 Botte Jellema: Als ik daar nu kijk, zie ik volgens mij ook nog een klaver. 00:03:00 Rosalie Heins: Ik zie ooievaarsbek en smeerwortel staan. Verschillende soorten distels staan er nog. 00:03:05 Botte Jellema: Distels inderdaad. Dat lijken me scheuten van de bomen. 00:03:09 Rosalie Heins: Dat is de populier, die zich heeft lopen uitzaaien. Dat klopt. Als dat gemaaid wordt, is die weer weg. 00:03:15 Botte Jellema: Maar het is niet voor niks dat je hier zoveel verschillende soorten kan ontdekken, want dat hebben jullie hier expres gedaan. 00:03:24 Rosalie Heins: Sowieso proberen we al onze bermen een tot twee keer per jaar te maaien, wat meer kruidenrijk stimuleert, waarbij twee keer per jaar vaak het beste is, ecologisch gezien. 00:03:37 Botte Jellema: Voor wie dat niet weet: ten opzichte van bijvoorbeeld boerenland is dat substantieel minder. 00:03:41 Rosalie Heins: Wat je bijvoorbeeld ziet: het sportveldje om de hoek in de wijk wordt 24 keer per jaar gemaaid om dat mooi strak en grassig en kort te houden. Ecologisch gezien is het dan heel eenzijdig. Dan staat er één soort plant, misschien twee, en dat zijn grassen. Dat is niet helemaal waar ik als ecoloog warm van word. 00:04:03 Botte Jellema: Waarom zou je dat dan doen? Dat heeft een reden. 00:04:07 Rosalie Heins: Het heeft een reden. Om te beginnen, Rijkswaterstaat staat in eerste instantie ook voor veiligheid. Vanuit veiligheid is het slim als er op de dijken meer variatie in zit dan alleen grassen. Dat zijn we nu aan het onderzoeken. Als er meer soorten staan, zijn er bijvoorbeeld in een droge periode meer soorten die het overleven en dus niet afsterven, waardoor die dijken niet beschadigd en niet kaal worden. 00:04:32 Botte Jellema: Waterveiligheid heb je het dan over? 00:04:33 Rosalie Heins: Ja, waterveiligheid in dit geval. 00:04:36 Botte Jellema: Het is dus zo dat als je verschillende soorten hebt, een dijk daar steviger van wordt? De begroeiing zorgt ervoor dat een dijk sterker wordt? 00:04:44 Rosalie Heins: Dat is wat we onder meer hier aan het onderzoeken zijn. Ze zijn hier bezig met een proef waarbij we samenwerken met Wageningen Universiteit, waarbij bekeken gaat worden of dan daarmee de doorworteling beter wordt van het hele gebied. In droogteperiodes zullen er altijd een aantal soorten sterven, want die trekken het niet omdat het te droog is. Dat hebben we in 2018 helemaal mooi gezien met dat hele droge jaar. Dat zijn dingen waar we dan op voorbereid moeten zijn. Door meer diversiteit te hebben zijn er meer soorten die het simpelweg overleven. 00:05:14 Botte Jellema: Wat voor soorten hebben we het dan over? Doe ik het weer, vraag ik je naar soorten. Dat moet ik niet doen. Ik weet er niet veel van, maar van een distel weet ik: een distel wortelt heel diep. Dat is dan zo'n soort overlever. We weten dat distels heel lang in droogte kunnen overleven. 00:05:39 Rosalie Heins: Omdat je dus die planten hebt die allerlei verschillende niveaus en wortels hebben, kunnen ze van verschillende stukken nog maximaal al het vocht uit de bodem halen. Veel planten hebben verschillende overlevingsmechanismes om ervoor te zorgen dat ze minder vocht verliezen als het droog is. Op die manier, hoe meer soorten je hebt, hoe optimaler het gebied benut wordt. 00:06:02 Voice-over (Botte Jellema): Dat draagt bij aan de biodiversiteit. Hoe meer soorten er staan, hoe meer insecten erop afkomen. 00:06:08 Rosalie Heins: Dan heb je meer soorten. Daarmee dragen wij ons steentje bij aan die biodiversiteit van Nederland. 00:06:14 Botte Jellema: Is die biodiversiteit belangrijk voor Rijkswaterstaat? 00:06:17 Rosalie Heins: Een duurzame leefomgeving is heel belangrijk voor Rijkswaterstaat, en biodiversiteit is daar een onderdeel van. Dus dat maakt daar veel uit. 00:06:25 Voice-over (Botte Jellema): Verschillende soorten planten zorgen voor verschillende soorten insecten, die op hun beurt weer voor verschillende soorten andere dieren zorgen. Die wisselwerking tussen organismen is precies waar een ecoloog zich mee bezighoudt. 00:06:37 Rosalie Heins: Hoe meer biodiversiteit er is, hoe meer soorten er zijn en hoe meer soorten elkaar opeten, om hetzelfde voedsel concurreren, en elkaar daarmee in evenwicht houden. Er werkt niemand zo hard als die natuur om zichzelf continu in evenwicht te houden. 00:06:52 Botte Jellema: Misschien kunnen we nog heel even iets naar beneden lopen. Ik wil niet dat we struikelen. Dat is weer niet de bedoeling. Ik dacht: misschien kunnen we hier nog even wat dingen zien die hier groeien. Blijf daar gerust. Ik geloof dat ik iets betere schoenen aanheb. 00:07:12 Rosalie Heins: Dat is smeerwortel. Die bloeit en daar komen vaak veel bijen op af. 00:07:16 Botte Jellema: Dat is weer een uitloper van een boom volgens mij of een spruitig iets. Word je hier gelukkig van als je deze onderberm van het kanaal zo ziet? 00:07:29 Rosalie Heins: Het kan altijd beter in mijn ogen, maar ik word hier op zich al heel blij van dat er veel verschillende soorten staan. Het idee is dat we de bodem zo schraal mogelijk willen krijgen om zoveel mogelijk soorten te krijgen uiteindelijk. 00:07:46 Voice-over (Botte Jellema): Een van de dingen die Rosalie doet, is kijken hoe je het beste voor elkaar krijgt dat er verschillende planten gaan groeien. Daar heeft het maaien mee te maken. 00:07:57 Botte Jellema: Het zal misschien mensen dan verbazen dat je dan überhaupt nog maait. Misschien is een soort eerste idee of reactie erbij: dan maai je toch helemaal niet meer. 00:08:08 Rosalie Heins: Je moet wel maaien. In eerste instantie simpelweg: als je niet maait - we zagen het net - komen de bomen op, dus dan hebben we geen grassen meer. We willen geen bomen wat dat betreft in dit soort plekken, maar meer grassige vegetaties. Een grassige vegetatie kan heel kruidenrijk zijn. Dan is dus het idee dat we maaien en afvoeren. We maaien het. Dan laten we het twee tot vijf dagen liggen en daarna wordt het gras afgevoerd. Daarmee verschraal je die bodem. Zo haal je de voedingsstoffen uit de bodem. 00:08:37 Botte Jellema: Als het gras verrot, wordt dat bijna een soort van compost voor de bovenlaag? 00:08:43 Rosalie Heins: Ja, anders wordt het inderdaad compost. Wat je wil is: hoe schraler de bodem, hoe meer kruiden je krijgt. Andersom, een boer zal jaarlijks zijn grasland vaak bemesten, omdat die met name grassen wil hebben. Wij willen hier graag het omgekeerde. We willen niet alleen maar grassen, dus gaan we maaien en afvoeren. Daarmee wordt de bodem steeds schraler. Dat is een heel lang proces. Dat kan jaren duren, maar als je dat jaren volhoudt, werkt dat goed. Dat werkt dus het beste vaak met twee keer per jaar maaien. 00:09:15 Botte Jellema: Jullie doen dat op een heel specifiek moment, als ze net gebloeid hebben. 00:09:19 Rosalie Heins: Vanaf 15 juni mag er gemaaid worden en dat doen onze aannemers dan. Dat is ongeveer de periode dat veel planten vaak al zaad hebben gezet. Dan kan er gemaaid worden. Het ligt een beetje aan het jaar. Dan hebben we het zaad gezet, dan maaien we, en dan laten we het liggen. Dan kan het zaad er een paar dagen uitvallen. 00:09:52 Botte Jellema: Je wijst naar een streepje op de weg. 00:09:54 Rosalie Heins: Dit is een streepje op de weg. Dit betekent dat we bij één van de proefvakken staan. Dan kunnen de onderzoekers terugvinden: hier moeten we de metingen doen voor de vegetatieopnames om te meten hoeveel soorten er staan en hoe het groeit. Niet dat we nu hele grote verschillen zien, want omdat het dus net gemaait is, zien we niet zoveel. 00:10:17 Botte Jellema: Het dorre gras ligt er nog, maar dat is zo bruin dat dat heel ingewikkeld is om daar nog wat tussen te ontdekken. Dan zou je het bijna aan de bladeren of de steeltjes moeten zien, maar dat is toch ingewikkeld? 00:10:28 Rosalie Heins: Ja. We zijn hier aan het onderzoeken of het uitmaakt of je verschillende soorten inzaait van tevoren of niet. Of dat dat een meerwaarde heeft en hoeveel invloed beheer erop heeft. We hebben zulke grote bermen. Je kunt heel leuk massaal gaan inzaaien, maar heeft dat ook zin? Heeft het niet bijvoorbeeld veel meer zin om die bermen goed en op een goede manier te beheren? Wat is dan precies de goede manier? Daar hebben we nu de afgelopen jaren veel meer aandacht voor en dat zijn we nu hier onder meer aan het onderzoeken om te kijken: wat is dan de beste manier om zoveel mogelijk die biodiversiteit te stimuleren? 00:11:10 Rosalie Heins: Langs de snelwegen hebben we een aantal van dit soort proeven. Daar zijn we bijvoorbeeld aan het kijken: heeft het extra meerwaarde om gefaseerd te beheren? Daarbij laten we plukken gras staan. Vooral voor insecten heeft dat heel veel meerwaarde, want die insecten en hun voedsel maai je ook weg. Al die solitaire bijen hebben binnen een hele kleine straal van een paar 100 meter alles nodig het jaar rond. Ze moeten voedsel kunnen vinden, verblijfplaatsen, dat soort dingen. We zijn dus aan het kijken: heeft gefaseerd maaien op plekken een meerwaarde en krijgen we daarvan meer insecten? Dat lijkt redelijk hoopgevend te zijn. 00:11:54 Botte Jellema: Is dit een beetje een schrale berm? 00:11:57 Rosalie Heins: Nee. Smeerwortel alleen al is een indicatie dat het redelijk voedselrijk is. 00:12:05 Botte Jellema: Hier moet nog wat gebeuren? 00:12:06 Rosalie Heins: Ja, hier moeten we nog wat langer [onhoorbaar 00:12:10] voeren. Natuurontwikkeling is niet iets wat je vandaag op morgen regelt. Natuur is niet zo snel, dus je moet het even de tijd geven. Als ecologen denken wij niet in dagen of in jaren, maar in decennia voordat je het ergens over hebt. 00:12:29 Voice-over (Botte Jellema): Nog even over die bermen. 00:12:37 Botte Jellema: Wij zijn nu hier bij een berm van een kanaal, het Amsterdam-Rijnkanaal, maar dit is niet de enige berm- en groenstrook die Rijkswaterstaat heeft. Om alles wat Rijkswaterstaat heeft, ligt zo'n beetje een strook groen. 00:12:54 Rosalie Heins: Ik heb het heel even stiekem opgezocht van tevoren. We hebben ongeveer 3200 kilometer Rijksweg. Dat komt neer op globaal 1800 hectare aan bermen langs de wegen en ongeveer meer dan 1000 hectare langs de kanalen. We hebben het dan niet eens over de uiterwaarden, het open water of dat soort dingen. Dan heb je het over redelijk wat hectares. 00:13:22 Botte Jellema: Wat voor soort hectares zijn dat? Als autoweggebruiker zie ik het als de zijkant van een weg, maar het is meer dan dat. 00:13:33 Rosalie Heins: Het is veel meer. Omdat die bermen langs die wegen zitten, doorkruisen ze alle landschappen van Nederland en hebben we dus bijvoorbeeld in Limburg hele bijzondere bermen die vol met orchideeën staan, ook hele bijzondere populaties met orchideeën, maar hebben we in het Noorden van het land... 00:13:52 Botte Jellema: Koolzaad! Dat weet ik dan toevallig. 00:13:56 Rosalie Heins: Precies. We hadden hier in het midden van het land hele grote stukken met koolzaad. We zitten dwars door veenweidegebieden heen. Alle natuur van Nederland doorkruis je. 00:14:07 Botte Jellema: In ecologisch opzicht, wat zijn dat voor stukken natuur? 00:14:12 Rosalie Heins: Heel erg variërend. Er zitten dus hele rijke stukken bij die voor natuur minder interessant zijn, maar er zitten ook hele bijzondere stukken bij. Vooral bijvoorbeeld de snelwegen die dwars over de Veluwe gaan en over de Utrechtse Heuvelrug, die gaan dwars door heidevelden heen. Daar hebben we hele grote populaties met reptielen zitten, zoals zandhagedis en gladde slang. In 2015 is er een heel mooi voorbeeld geweest van dat we hagedissen, en reptielen überhaupt, hebben moeten wegvangen, omdat er wegwerkzaamheden waren langs de snelweg en daar de boel bij de A12 verbreed is. Daar schrokken ecologen van hoeveel hagedissen ze daar toen hebben weggevangen. We hebben dichtheden gevonden van bijna 1000 dieren per hectare. Dat kennen we nog niet eens van natuurgebieden. 00:14:57 Botte Jellema: Dat is heel bijzonder. 00:14:58 Rosalie Heins: Als je daar even heel simpel over nadenkt, is het ergens ook logisch. Het zijn hele rustige gebieden, er komt niemand, predatoren zitten er heel weinig. Het zijn hele lange linten waardoor ze elkaar niet heel erg beconcurreren en ondertussen is er een continue influx van insecten die meegevoerd worden met een snelweg waarschijnlijk. Dat maakt het heel interessant voor ze. 00:15:22 Botte Jellema: Is een auto of een vrachtwagen geen predator in zekere zin, dus vijanden? 00:15:29 Rosalie Heins: In zekere zin, maar voor zo'n hagedis valt dat mee. Een hagedis zal niet snel de snelweg helemaal oplopen. Hij gaat misschien op het eerste stukje zitten, vlak langs die heidestukken om op te warmen langs het asfalt, maar daar rij je niet met een auto. Dan heb je het over de eerste 20 centimeter. Daar ga je niet komen langs de snelweg. 00:15:48 Botte Jellema: Dan doe je iets verkeerd. 00:15:49 Rosalie Heins: Precies. Dan is er iets mis. Een snelweg oversteken zullen ze vervolgens ook niet heel snel gaan doen. Het is zo'n groot stuk met niks waar ze niks te zoeken hebben. Dat willen ze helemaal niet doen. 00:16:03 Botte Jellema: Dus dat valt wat mee. Er worden genoeg dieren aangereden trouwens. 00:16:08 Rosalie Heins: Er worden genoeg dieren aangereden, maar het feit dat er zulke hoge dichtheden aan hagedissen op dit soort plekken gevonden worden, geeft aan dat het op zich een goed gebied is waar ze goed kunnen overleven. 00:16:19 Botte Jellema: Wat doet Rijkswaterstaat eraan om dat in stand te houden? 00:16:23 Rosalie Heins: We hebben een verplichting eraan. Bijvoorbeeld die hagedissen, die zijn beschermd. Daarvoor maken wij, voordat wij aan het werk gaan, een protocol met hoe omgegaan moet worden met dit soort dieren. Er moeten vaak werkzaamheden uitgevoerd worden. Als je beheerswerkzaamheden gaat uitvoeren, let je er dus op dat je dat doet in een periode dat die hagedissen daar tegen kunnen. Dat is vaak als ze niet in winterslaap zijn, want dan zitten ze onder de grond en kunnen ze niet wegvluchten, maar ook niet als ze net hoogzwanger zijn of die jongen net uit hun eieren gekropen zijn. Vaak is dat dan bijvoorbeeld september, oktober dat je grotere werkzaamheden in dat soort gebieden in ieder geval start. 00:17:01 Voice-over (Botte Jellema): Wanneer je in de auto zit, kan je daar soms ook iets van zien. 00:17:05 Rosalie Heins: Wat bijvoorbeeld een hele leuk is: je hebt de A28 tussen Zeist en Amersfoort. Daar hebben we hele mooie heidebermen. Die doorkruisen daar de Utrechtse Heuvelrug. Als je goed kijkt, zie je een aantal plekken waarvan je denkt: wat is dat voor een open zandige plek? Zelfs als je achter het stuur zit, valt het op, al zou ik aanraden om met name op de bijrijdersstoel te zitten. 00:17:27 Botte Jellema: Dit is een tip voor de bijrijder, dus niet voor de bestuurders. 00:17:29 Rosalie Heins: Dan zie je open zandige plekken. Die hebben we daar expres gemaakt, want die zijn dus speciaal voor die zandhagedis aangelegd. Die zandhagedis wil zijn eieren leggen in open zand, dus wij hebben daar wat stukjes open gegraven, zodat ze daar hun eitjes kunnen leggen. Die eitjes die rijpen daar. Daar komen baby-hagedisjes uit. Rond augustus kruipen er allemaal kleine hagedisjes uit. Als je zo meteen in augustus langs die stukken rijdt, dan denk je: hier lopen nu baby-hagedisjes. Je ziet ze niet, maar je weet het: ze zijn er. Die moeten dan dus als de wiedeweerga een plekje gaan vinden in die bermen om al heel snel een beetje aan te vetten en daarna de winter in te gaan. Dat doen ze vaak in muizenholletjes en zo die in die bermen zitten. Dan zie je misschien de beesten zelf niet, maar als je dus zo'n open plek ziet kun je weten: ik ben hier in de buurt van hagedissen. 00:18:28 Rosalie Heins: We hebben een heel leger aan dieren en beesten die langs die snelwegen zitten, maar ook die eronder doorgaan, die eroverheen gaan. We hebben op plekken dassenburchten die in het talud zitten van de snelweg. 00:18:43 Botte Jellema: Is dat goed of verkeerd trouwens? 00:18:46 Rosalie Heins: Dat is goed in de gaten houden en zolang het voor geen problemen zorgt, laten we die beesten lekker zitten en heeft dat vaak alleen maar een meerwaarde. Die dassen willen hun holen maken boven de grondwaterstand, dus die zitten altijd een beetje in heuveltjes. Als je dan in bijvoorbeeld een heel laaggelegen gebied zit, dan is de grondwaterstand te hoog en kunnen ze daar geen holen maken. Dan precies juist in de talud van die snelweg hebben ze een plek. Een heel mooi voorbeeld is vlakbij Utrecht, aan de oostzijde van Utrecht. Dat is best een laaggelegen gebied. Daar zouden ze normaal gesproken helemaal geen plek kunnen vinden om een burcht te bouwen, maar omdat wij daar snelwegen hebben gemaakt, hebben ze ineens hele mooie plekken waar ze die burchten kunnen bouwen. Op die manier zie je dus weer dat daar een soort multifunctioneel gebruik in zit. 00:19:39 Botte Jellema: Hoeveel van jouw tijd bij Rijkswaterstaat breng jij door bij die zandheuveltjes, dat omgewoelde zand langs de A12 of zo'n berm als deze? 00:19:49 Rosalie Heins: Er zit een negatief verband tussen mijn werkervaring en mijn tijd buiten. Hoe meer werkervaring ik heb, hoe minder ik buiten ben helaas. Ik moet dat steeds meer uitbesteden aan andere mensen en ervoor zorgen dat ik zoveel mogelijk mensen binnen Rijkswaterstaat goed help om buiten op de goede manier te doen wat er moet gebeuren. 00:20:13 Botte Jellema: Ik zie dat als een probleem, want ik vind dat een ecoloog buiten moet zijn. 00:20:17 Rosalie Heins: Ik vind dat een ecoloog goed iedereen mee moet kunnen nemen in en moet kunnen laten zien wat de waarde is van wat we buiten hebben. Zo zie ik mijn werk heel erg, dus ik vind het op zich helemaal niet zo erg om voor mijn werk veel binnen te zijn. Dan doe ik dat in mijn vrije tijd. Dan ben ik buiten. 00:20:33 Botte Jellema: Dat doe je wel? 00:20:34 Rosalie Heins: Ja. Dan neem ik liever binnen mensen mee en mijn collega's laat ik zien: kijk hoe leuk de natuur is en hoe mooi we bezig zijn en wat een gaaf areaal we hebben. 00:20:46 Botte Jellema: Zo zie je het? 00:20:47 Rosalie Heins: Ja. Rijkswaterstaat is een hele grote organisatie. Dat betekent dat als wij iets doen, we heel veel voor elkaar kunnen krijgen. Dat betekent ook dat afwegingen zorgvuldig genomen moeten worden, want als we het verkeerd doen, dan doen we het ook op hele groot stukken verkeerd. Dat betekent dat het soms wat langer duurt voordat we dingen veranderen, maar als ze dan veranderen, heb je het ook over hectares en hectares aan natuur die we nog beter en nog mooier maken. Dat is mijn passie. 00:21:29 Voice-over (Botte Jellema): Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Deze keer hadden we een ontmoeting met Rosalie Heins. Zij is adviseur ecologie bij Rijkswaterstaat voor het gebied Midden-Nederland. Bedankt voor het luisteren.

00:00:04 Botte Jellema: Je luistert naar de podcast van Rijkswaterstaat en deze aflevering gaat over het ontstaan van onze snelwegen. Mijn naam is Botte Jellema en ik ben in Zoetermeer, vlakbij de A12, samen met Bert Toussaint. Bert is historicus bij Rijkswaterstaat. In de twintigste eeuw zijn de snelwegen in Nederland aangelegd en daar weet Bert alles van. 00:00:25 Bert Toussaint: We staan nu op het plekje waar het eerste stukje autosnelweg in Nederland is aangelegd en dat is geopend op 15 april 1937. Dus meer dan 75 jaar geleden. 00:00:39 Botte Jellema: Wat was het traject? 00:00:40 Bert Toussaint: Tussen Voorburg en Zoetermeer. 00:00:43 Botte Jellema: Dat begon hier. Is de plek waar we nu staan ook daadwerkelijk de plek waar die weg heeft gelopen? 00:00:52 Bert Toussaint: Het tracé van toen is nog precies hetzelfde als het tracé van nu. 00:00:57 Botte Jellema: Als we nu hier naar buiten kijken op de A12, zien we dan nog steeds ongeveer wat we toen zouden hebben kunnen zien als we op deze plek waren geweest? 00:01:06 Bert Toussaint: Een aantal elementen zie je nog terug, met name de gescheiden rijbanen, die zijn toen al aangelegd. We hebben hier zes rijstroken. Dat is veranderd want we zijn begonnen met vier rijstroken. Wat wel weer hetzelfde is - althans, als je er even goed naar kijkt - dat zijn de ruimtes die we nu vluchtstroken noemen. Die zijn toen aangelegd, maar dan als parkeerstroken. 00:01:39 Botte Jellema: Dat deed men ook, parkeren? 00:01:42 Bert Toussaint: Dat deed men. Dat was voor de recreatie en dat is iets typisch Nederlands. We hebben daar een Nederlands tintje aan gegeven. Verder zien we verkeersverlichting, die was er toen nog niet. We zien ook vangrails - Rijkswaterstaat noemt dat geleiderails - die waren er ook nog niet. Dat was een open berm en is allemaal later toegevoegd. 00:02:08 Botte Jellema: De gescheiden rijwegen waren er wel, maar toen twee rijbanen de ene kant op, twee rijbanen de andere kant op en een stuk gras ertussen. Daar moet je nu niet meer aan denken, maar dat heeft misschien te maken met een ander groot verschil: dat er ongeveer elke seconde hier een auto voorbijkomt. 00:02:27 Bert Toussaint: Er waren toen veel minder auto's dan nu. In 1920 reden er 15.000 auto's rond in Nederland, maar dat begon al heel snel toe te nemen. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog waren dat er 90.000. Maar goed, dat is een fractie van nu, want nu zijn er meer dan acht miljoen. 00:02:50 Botte Jellema: Als mensen mij nu zouden vragen: wie heeft de autosnelweg bedacht? Dan zou ik als leek meteen komen met de Autobahn in Duitsland en zou de naam Hitler vallen. Hoever zit ik er dan naast? 00:03:06 Bert Toussaint: Dan zit je er toch wel naast, want Hitler was niet de bedenker. Hij liet zich dat graag aanleunen geloof ik. Wel is het zo dat Hitler het potentieel van de Autobahn onmiddellijk herkende en opdracht gaf om een heel groot autosnelwegennet te ontwikkelen, maar hij was niet de eerste. 00:03:34 Botte Jellema: Kun je ons even meenemen naar hoe die snelweg van 1937 tussen Voorburg en Zoetermeer is ontstaan? 00:03:44 Bert Toussaint: We hadden al sinds 1927 een rijkswegenplan. Dat was al een hele nieuwe aanpak doordat je een plan maakt voor heel Nederland. Je wilde doorgaande rijkswegen gaan maken, verbeteren en onderhouden door heel Nederland heen. Daar kwam nog een tweede grote vernieuwing overheen en dat was die autosnelweg. De autosnelweg is bijzonder, omdat die alleen toegankelijk is voor motorvoertuigen, maar ook omdat hij gescheiden rijbanen ongelijkvloerse kruisingen heeft. Dus je kan alsmaar doorrijden. Daar is veel over gediscussieerd, maar uiteindelijk heeft de autosnelweg het gewonnen, omdat men zag dat die veel meer verkeersveiligheid bood. Als je geen langzaam verkeer hebt, kun je veiliger rijden en als je alleen ongelijkvloerse kruisingen hebt, is dat goed voor de veiligheid. Dat was een heel belangrijk argument om te beginnen met die autosnelwegen. 00:04:46 Botte Jellema: Waar reden de auto's in 1937 overheen? 00:04:51 Bert Toussaint: Toen dit eerste stukje snelweg geopend werd, reden ze vooral over beton en hier en daar een stukje klinkerweg. Beton was een helemaal modern en nieuw materiaal. Dat leek sterk genoeg en die klinker - dat klinkt vreemd - werd vooral gepropageerd om de baksteenindustrie een duwtje in de rug te geven. 00:05:20 Botte Jellema: Dat was een oer-Hollands product. 00:05:22 Bert Toussaint: Dat was een oer-Hollands product en we zaten toen midden in de crisis. Hollandse producten werden overal aangeprezen. 00:05:30 Botte Jellema: Ik kan me niks voorstellen bij een snelweg die uit klinkers bestaat. Hoe snel werd er gereden? 00:05:37 Bert Toussaint: Dat begon behoorlijk toe te nemen, een kilometer of tachtig kon je wel al rijden. 00:05:45 Botte Jellema: Toch wel? 00:05:45 Bert Toussaint: Dat was behoorlijk snel, zeker voor die tijd. 00:05:50 Botte Jellema: Haalden auto's dat toen? 00:05:53 Bert Toussaint: Ja, er waren auto's die dat konden halen. 00:05:55 Botte Jellema: Was dat een maximumsnelheid? 00:05:56 Bert Toussaint: Nee, die bestond nog niet. Heel lang heeft er helemaal geen maximumsnelheid bestaan. Die is pas ingevoerd door het Kabinet-Den Uyl in 1973. 00:06:07 Botte Jellema: Even een uitstapje naar de jaren 70: uit mijn hoofd, de statistieken voor het aantal verkeersslachtoffers waren. waanzinnig. 00:06:18 Bert Toussaint: Ja, 3200 verkeersdoden. Dat was echt waanzinnig. 00:06:22 Botte Jellema: Ongeveer vier keer wat we nu hebben. 00:06:24 Bert Toussaint: Dat is bijna vijf keer wat we nu hebben. We zitten nu boven de 600 en toen was dat dus bijna vijf keer zoveel. 00:06:35 Botte Jellema: Als we in 1937 hier in Zoetermeer waren geweest, hadden we gekeken op een snelweg in de zin van: gescheiden rijstroken, twee rijbanen elke kant en een middenberm met alleen maar gras, wat misschien niet de meest veilige manier is om motorvoertuigen die elkaar met 80 kilometer per uur passeren uit elkaar te houden als er wat misgaat. Wat is er sindsdien gedaan als het gaat om de veiligheid? 00:07:08 Bert Toussaint: In 1937 was het rijbewijs al ingevoerd. Dat bestond al tien jaar. Dat was de eerste maatregel. Je moest wel competente bestuurders hebben. Dat idee was er zeker wel, maar verder was er niet zo veel meer. Pas midden jaren 60 komt de vangrail -of de geleiderail - uit Duitsland, die is in West-Duitsland ontwikkeld. Er komt ook verlichting, wat ook meer veiligheid brengt. In de jaren 80 en 90 krijg je een ander soort asfalt: het open asfalt beton. Dat is wat poreuzer, waardoor het water niet blijft liggen maar beter afstroomt. Er wordt steeds meer toegevoegd aan die snelweg om hem nog veiliger te maken en dat eindigt dan voorlopig met die matrixborden die files aangeven en het verkeer kunnen reguleren als het heel erg druk wordt. 00:08:15 Botte Jellema: Maar in de laatste plaats waarschuwen: pas op, het staat hier verderop even stil. 00:08:20 Bert Toussaint: Precies. Het instellen van die bekende snelheidsbeperkingen voor de weg op die matrixborden, gebeurt vanaf de jaren 90. 00:08:29 Botte Jellema: En de maximumsnelheid. 00:08:39 Bert Toussaint: De maximumsnelheid op de autosnelwegen is pas in 1973 ingesteld door minister Westerterp. De verkeersgordel werd toen ook verplicht gesteld. Naast een aantal maatregelen, heeft dat veel gedaan om het aantal verkeersdoden terug te brengen. 00:08:58 Botte Jellema: We weten dat de snelwegen veel kosten, maar toen dat helemaal uit het niets gebouwd moest worden, was dat hartstikke duur. 00:09:07 Bert Toussaint: Dat was een heel heet hangijzer: hoe moet je zo'n peperduur systeem financieren? Uiteindelijk kwam hij met de volgende oplossing: we gaan de koper van auto's belasten met het voertuig bij de aanschaf, en dat voertuig gaan we belasten naar gewicht, wat nog steeds gebeurt. Dat was een belangrijke financieringsbron, maar daar kwam nog een tweede bij. Dat was een heel saillant punt: fietsers - of rijwielen, zoals men toen zei - werden ook belast. Die moesten meebetalen - nogal fors - aan dat wegensysteem. 00:09:57 Botte Jellema: Wat was de fietsbelasting toendertijd? 00:10:00 Bert Toussaint: Die fietsbelasting was een paar gulden, maar die guldens waren wel andere euro's dan nu. Het was sowieso een nogal pijnlijke maatregel voor zeker de kleine man. Fietsen kwamen toen al zeer massaal voor in het verkeer. Het was heel populair aan het worden. Vooral de linkse partijen hadden daar veel moeite mee. Toen heeft men een typisch Hollands compromis gevonden: fietsers moeten meebetalen, maar dan krijgen ze een heleboel fietspaden voor terug. Toen zijn er naast die wegen ook fietspaden aangelegd. 00:10:38 Botte Jellema: Zo is het fietspad ontstaan? 00:10:40 Bert Toussaint: Nee, het fietspad bestond al, maar zo heeft het aanleggen van fietspaden wel een impuls gekregen. 00:10:46 Botte Jellema: Is dat hier ook gebeurd tussen Zoetermeer en Voorburg? 00:10:49 Bert Toussaint: Ja, je kunt op oude foto's zien dat naast die moderne snelweg een fietspad loopt. 00:10:56 Botte Jellema: Wederom zonder een vangrail ertussen? 00:10:59 Bert Toussaint: Nee, alleen een strookje groen. 00:11:03 Botte Jellema: Je moet het echt van de grond af aan bedenken en opzetten allemaal. 00:11:07 Bert Toussaint: Je moet je bedenken: het was een totaal nieuw iets, een hele grote innovatie waarbij je alles van de grond af aan moet bedenken. Dat is ook in internationaal verband gebeurd, want overal speelde deze problematiek: hoe gaan we de auto goed faciliteren en de vrachtauto net zo belangrijk langzamerhand - een plek geven op de weg? Dan moet je alles bedenken: nieuwe verkeersregels, verkeersveiligheid, wegmaterialen, voorrang, scheiding van verkeerssoorten. Dat is gelukkig in internationaal verband heel goed gebeurd. Dat is een belangrijke reden waarom de verkeersborden in vrijwel alle landen ongeveer hetzelfde zijn. 00:11:56 Botte Jellema: Blauw? 00:11:58 Bert Toussaint: Ja, blauw of verbodsborden die een rode rand hebben, of borden met een bepaalde maximumsnelheid. Al dat soort verkeerssymbolen en signalen zijn internationaal ontwikkeld. Dat is ontzettend handig. Wanneer je van Nederland naar België of Duitsland gaat, snap je de verkeersborden daar, want die zijn bijna hetzelfde. 00:12:25 Botte Jellema: Dus het idee van een rond bord met een rode rand en dan daar iets in, dat soort dingen? 00:12:31 Bert Toussaint: Precies, dat soort dingen. 00:12:37 Botte Jellema: Je kan je nu haast niet voorstellen dat het er anders uit zou zien, maar het is ooit een keer bedacht en bij dat bedenken zijn er allemaal wilde plannen naar voren gekomen. Kan je ons meenemen naar één zo'n variant die men bedacht, maar die het uiteindelijk niet geworden is? 00:12:54 Bert Toussaint: Al vanaf de jaren 20 werden er hele creatieve en gedurfde plannen gemaakt om die autosnelweg te gaan ontwikkelen. Eén van die varianten was: we maken een snelweg op palen tussen Amsterdam en Rotterdam, dwars door de Randstad en het weiland heen, waarmee je in één keer van A naar B kan rijden. Dat was een particuliere lobby en die heette de Nederlandse Vereniging voor Autosnelwegen. Daar waren aannemers, mensen van Rijkswaterstaat en de ANWB bij betrokken. Dat was een denktank die dat soort zeer gedurfde plannen ging ontwikkelen. Die autoweg op palen was een eyecatcher en trok alom de aandacht, maar heeft het niet gehaald. 00:13:51 Botte Jellema: Waarom heeft dat het niet gehaald? 00:13:53 Bert Toussaint: Het doorkruiste de plannen van Rijkswaterstaat en dat vond Rijkswaterstaat niet zo'n goed idee. Het was ook erg duur. De kosten waren nogal hoog en men wist niet precies waar dat van betaald moest worden. Er zaten qua realisatie nogal veel haken en ogen aan. Rijkswaterstaat zei: "Laten we eerst maar eens die gewone, verbrede rijksweg uitrollen. Dat is veel verstandiger. Daar hebben we van de Tweede Kamer groen licht voor gekregen. Daar hebben we financiering en een aparte wegenbelastingwet voor. Dat is veel beter en dan kunnen we in het hele land die wegenverbetering doorvoeren." 00:14:47 Botte Jellema: Mooi. Gelukkig maar. 00:14:50 Botte Jellema: Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Bedankt voor het luisteren. Als je deze aflevering leuk of interessant vond, deel hem dan met vrienden, familie en collega's of schrijf een recensie in iTunes, zodat anderen deze serie ook kunnen ontdekken. Alvast bedankt! 3. ontstaan van de snelweg met recensie oproepje.mp3

Ben Bruinsma: De zeelathyrus is terug. Hij is echt heel zeldzaam in Nederland. Dat vond ik de belangrijkste. Botte Jellema: Ben Bruinsma verzamelde daar vóór de renovatie van de Afsluitdijk zoveel zaden van plantjes dat het niet eens meer op zijn zolder paste. Door de renovatie van de Afsluitdijk zouden deze plantjes, die tussen de basaltblokken groeiden, onder de nieuwe betonblokken terechtkomen. 100 jaar aan unieke begroeiing zou verloren gaan, maar Ben besloot daar wat aan te doen. Heeft u enig idee hoeveel tijd u erin heeft gestoken? Ben Bruinsma: Goh. Botte Jellema: Het klinkt ook alsof het heel erg veel is geweest. Ben Bruinsma: Ja, het is veel. Botte Jellema: Welkom bij de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. Tussen de oude basaltblokken van de Afsluitdijk hebben in de loop van de afgelopen 100 jaar vele planten een plekje gevonden. Sommige zijn zeer zeldzaam, zeker in Nederland, want natte, zoute, rotsachtige plekken hebben we niet zoveel, maar de Afsluitdijk is dat wél. Ben Bruinsma is liefhebber van bloemen en planten en noemt zich florist. Dat is een hobby, want hij is ICT'er en hij werkt ook niet bij Rijkswaterstaat. De zeldzame planten op de zeezijde van de Afsluitdijk waren hem opgevallen toen hij daar een aantal jaar geleden een wandeling maakte. Ik heb met hem afgesproken, uiteraard op diezelfde dijk, nu de nieuwe Quattroblocks er liggen. Ben Bruinsma, waar kijken we naar? Ben Bruinsma: Naar zeekool. Botte Jellema: Er zitten hier trouwens vliegjes. Ben Bruinsma: Dat is altijd zo, tenminste in deze periode van het jaar. Botte Jellema: Wat is zeekool? Ben Bruinsma: Deze. Die met die grote bladeren. Botte Jellema: Koolbladeren herken ik inderdaad, vanuit de moestuin van mijn ouders. Ben Bruinsma: Precies. Deze is hier in de jaren 80 in Nederland gekomen. Hij heeft vanuit Zeeland de kusten helemaal gekoloniseerd. Er is er nog één. Dat is de zeevenkel. Die is in de jaren 90/2000 hier gekomen en die is nu ook bezig met een opmars. Die is hier ook alweer. Botte Jellema: Wow! Ben Bruinsma: Zeekweek is hier alweer. Botte Jellema: Dat is een soort gras. Ben Bruinsma: Ja, een soort gras. Die kun je herkennen aan het blauwgroene. Botte Jellema: De bladeren zijn een beetje vaal blauwgroener. Ben Bruinsma: En die aren. Botte Jellema: Daar zit het zaad in. Ben Bruinsma: Daar zit het zaad in. Botte Jellema: Dat was heel belangrijk. Even uitleggen waar we zijn. We zijn op de Nederlandse kliffen. Daar komen we straks op, hoe dat precies zit. Ben Bruinsma, u bent florist, in het verdere dagelijkse leven ICT'er, geloof ik. Ben Bruinsma: Dat klopt. Botte Jellema: Maar u werkt niet voor Rijkswaterstaat. Ben Bruinsma: Hee, helaas niet. Botte Jellema: U heeft wél heel veel met Rijkswaterstaat te maken gehad, en dat heeft te maken met de plek waar we nu staan. Dat is namelijk de Afsluitdijk, wat wij Friezen de Kop van Afsluitdijk noemen. Ben Bruinsma: Ja. Dit is de Kop. Botte Jellema: Namelijk het deel Kornwerderzand, het noordelijke gedeelte. We zijn even over de dijk heen gelopen. Dan kom ik meteen in een omgeving die ik nog niet eerder heb gezien, namelijk de nieuwe bekleding van deze dijk. Ik ken de oude basaltblokken, waar een groot deel van de Nederlandse - Friese dijken in ieder geval - mee zijn bekleed. Ben Bruinsma: Ook Zeeuwse. Botte Jellema: Dat was hier ook zo, maar dat is niet meer. Dat is nu beton geworden. Ik herken de structuur van de blokken die hier liggen nog wél een beetje. Dat is een beetje basaltachtig. We komen er zo ongetwijfeld ook nog op waarom dat is. Waarom komt een florist op de Afsluitdijk? Ben Bruinsma: Omdat daar hele bijzondere flora staat, zoals zeelathyrus, klifpeen, zeekool, zeevenkel en alle andere zoute gewassen - gewassen noem ik het maar - of flora. Botte Jellema: Wat ik heel leuk vind, is dat ik van die namen die u noemt er nauwelijks herken. Bij venkel denk ik dat je daar misschien zoute thee kan van trekken. Ben Bruinsma: Er is een meneer op Terschelling die het in de chocolade doet. Botte Jellema: Oh, kijk. Dat zal vast lekker zijn. Ben Bruinsma: Ja. Dat is lekker. Ik heb wat van hem gehaald. Botte Jellema: Dit zijn plantjes waar ik bijna nooit iets over hoor. Ben Bruinsma: Dat klopt. Ze zijn ook alleen maar te vinden aan de kust, op deze kliffen en sommige soorten ook in de duinen. Botte Jellema: U wijst nu naar het zuiden. Dat is aan de andere kant. Ben Bruinsma: Die kant uit. Daar zijn ze ook nog te vinden, maar het is echt een hele smalle strook voor Nederland en daar horen zij thuis. Botte Jellema: Mag ik het dan samenvatten als: ze zoeken een plekje waar zoutwater, zeewater is. Ze zoeken een plekje waar stenen zijn, maar waar ook ruimte tussen de stenen is waar ze kunnen wortelen. Ben Bruinsma: Precies. Dat klopt helemaal. Die stenen staan er niet voor niets, want onder die stenen blijft het altijd nat. Til maar een tegel op. Botte Jellema: Dat droogt nooit op. Precies. Ben Bruinsma: Daaronder is het altijd vochtig. Botte Jellema: Dat is precies wat die plantjes nodig hebben. Ben Bruinsma: Wat ze zoeken. En wat zoutspray. Botte Jellema: Zoutspray, als de golven hierop slaan. Ben Bruinsma: Kijk maar. Deze hier ook. Dit blad. Botte Jellema: Die kool, waar we het net over hadden. Ben Bruinsma: Dat is echt zo taai en zwart. Botte Jellema: Het is echt vetplantachtig. Ben Bruinsma: Ja. Botte Jellema: Wat we kennen van kool. Is het ook zout? Ben Bruinsma: Proef maar. Je kunt het eten. Botte Jellema: Het is niet mijn smaak, maar ik proef wel iets zoutigs. Ben Bruinsma: Inderdaad. Botte Jellema: Kool moet je ook koken. Dat is over het algemeen het idee bij kool. In 2018 vertelde een buurman van Ben hem dat op de Afsluitdijk de allermooiste kustflora groeit. Dat maakte hem nieuwsgierig. Ben ging een wandeling maken op de zeezijde van de Afsluitdijk en daar zag hij inderdaad heel mooie planten groeien. Ben Bruinsma: Bovenin begint het met voornamelijk graszaden, bezemkruiskruid en hoornbloem. Dan zak je wat af en dan krijg je peenkrul, zuring. Dan begint de zeevenkel al en de allermooiste van de hele Afsluitdijk was de zeelathyrus. Toen ben ik ook begonnen met rondvragen. Toen hoorde ik ook dat die Afsluitdijk over de kop ging. Botte Jellema: De kwestie was - maar dat wisten we al een tijdje - dat deze dijk moest verhoogd worden. Toen u hier wandelingen maakte, wist u dat al. Toen dacht u: verhogen is mooi, maar dat betekent dat dit allemaal verdwijnt, want er komt iets overheen te liggen. Ben Bruinsma: Ja. Er komt iets overheen te liggen. Toen kwam ik al vrij snel in contact met Joop Schaminée, de hoogleraar. Hij was heel erg blij met mij. Botte Jellema: Joop Schaminée is bijzonder hoogleraar bij de Wageningen University en de Radboud Universiteit. Hij is botanicus en is voorzitter van Het Levend Archief. Ben Bruinsma: Met Het Levend Archief verzamelen we zaden van alle rode lijstsoorten, alle zeldzame soorten. Botte Jellema: Precies. De rode lijst is zeldzaam. Ben Bruinsma: Ja. Dat is altijd zeldzaam. Botte Jellema: In het radioprogramma Met het Oog op Morgen vertelde Schaminée erover. Joop Schaminée: Het Levend Archief is een groot initiatief in Nederland. We hebben in Nederland 1.500 wilde planten. Daarvan zijn er zo'n 500 bedreigd. Die kunnen zomaar uitsterven. Met Het Levend Archief willen we die simpelweg behouden. Dat doen we door van al die bedreigde planten de zaden in te zamelen. Die slaan we op in een nationale zadenbank. Zoals in Spitsbergen de gewassen worden opgeslagen, doen wij dat met de wilde flora. Botte Jellema: Ze zijn bij Het Levend Archief heel blij met Ben. Joop Schaminée: Het mooie is: Ben is misschien de beste vrijwilliger die we kunnen bedenken. Hij is zo fanatiek. Hij heeft een volledige baan. Alle keren dat ik op de Afsluitdijk kom, - of dat nu 's ochtends of 's middags is - is hij er. Hoe je dat flikt, Ben, weet ik. Ik weet niet of hij 's nachts werkt voor zijn baas, maar het is ongelooflijk hoe jij altijd op die dijk aanwezig bent met je oude Saab. Botte Jellema: De Afsluitdijk tussen Noord-Holland en Friesland is bijna 100 jaar oud. De dijk van 32 kilometer lang wordt versterkt en krijgt grotere waterafvoercapaciteit, door onder andere heel grote pompen die bij Den Oever worden ingebouwd. Om een hogere zeespiegel en extremer weer aan te kunnen, is er een nieuwe toplaag op de dijk aangebracht om de dijk te beschermen tegen overslaand water. In 2018 is begonnen met de werkzaamheden en volgens de planning duurt het tot in 2026. Vijf jaar geleden maakten we er bij het begin van de werkzaamheden al een aflevering over, de tiende van deze serie. Die kun je vinden met de titel De Afsluitdijk: meesterwerk in de steigers. Ben Bruinsma is in die afgelopen vijf jaar veel op de Afsluitdijk geweest. Hij volgde een veiligheidscursus bij Rijkswaterstaat - de hele dijk is immers een bouwterrein - en oogstte op verschillende momenten in het seizoen de zaden van uitgebloeide planten die tussen de oude basaltblokken groeiden. Hij was er vaak, omdat hij zich had voorgenomen om zoveel zaden te verzamelen dat hij na de renovatie een groot deel van de nieuwe dijk weer kan inzaaien. Ben Bruinsma: Toen ben ik bulk gaan verzamelen. Botte Jellema: Dat is het natuurlijk. Je hebt dan wel het Archief, maar hoeveel kun je daar opslaan? Ben Bruinsma: Nooit genoeg. Botte Jellema: U had het idee: dit is 32 kilometer. Ben Bruinsma: Ja. Ik kreeg toen ook al de plannen wanneer wat over de kop ging. Daarvóór ging ik verzamelen en dan kon ik ook alles rapen wat ik wou. Botte Jellema: Het is nu augustus, bijna september dat we dit opnemen. Dat is nu drie, vier, vijf jaar geleden dat u in deze tijdsperiode al kwam? Ben Bruinsma: Ja, in deze periode. Botte Jellema: Hoe zag dat eruit? Ben Bruinsma: Wat bedoel je? Botte Jellema: Wat had u mee? Ben Bruinsma: Eerst had ik geen vergunning voor over het fietspad. Toen was ik met een vouwfiets. Later kreeg ik een vergunning. Toen had ik van die grote bladerenzakken en een heggenschaar en ging ik zeevenkel oogsten. Botte Jellema: Snoeien. Ben Bruinsma: Snoeien. Botte Jellema: Maaien. Ben Bruinsma: Maaien. Dat ging dan in die zakken. Als het vol was, ging ik naar Leeuwarden en daar ging het twee, drie weken drogen. Dan ging ik het verder schonen. Botte Jellema: Het stro eruit. Ben Bruinsma: Het stro eruit en dan opzakken. Drie jaar lang heb ik bulk verzameld. Wij hebben echt enorme hoeveelheden zaad. Botte Jellema: Ik heb begrepen dat u het eerst op uw eigen zolder probeerde te bewaren. Ben Bruinsma: Ja, en bij mijn ouders. Botte Jellema: Maar dat dat niet meer ging. Ben Bruinsma: Nee. Dat ging niet meer. Botte Jellema: Daar staan ook de dozen met de winterjassen en op een gegeven moment is dat vol. Ben Bruinsma: Ja. Die was vol. Ik had daar bakken. Botte Jellema: U had die twee meter van de grond. Ben Bruinsma: Ja, ook dat, maar mijn zolder was vol. Botte Jellema: De gemeente Leeuwarden schoot te hulp en Ben mocht de zaden op een gekoelde zolder van een gemeentewerf opslaan. Het zaaien heeft Ben nog maar op een paar plaatsen gedaan. Op de plek waar we nu zijn en we al best wat begroeiing zien, heeft hij nog niet gezaaid. Zijn dit nu die Quattroblokken? Ben Bruinsma: Ja. Dit zijn Quattroblokken. Botte Jellema: Dit zijn die betonnen blokken die de vorm van de basaltblokken een beetje nadoen. Ben Bruinsma: Kijk, je kunt hier ook. Het is moeilijk. Botte Jellema: Het is een soort stoeptegel. Ben Bruinsma: Maar dan met afgeplatte kanten. Botte Jellema: Die kanten zijn niet helemaal recht. Dat betekent dat er kieren tussen zitten. Ben Bruinsma: Ja. Er zitten kieren tussen. Dit is door iemand ontworpen. Ik weet niet door wie, maar Joop Schaminée van Het Levend Archief heeft me ooit eens verteld dat ze alles wouden asfalteren. Botte Jellema: Dit zou één grote asfaltvlakte worden. Ben Bruinsma: Ja, en die kant waar we langsrijden over de Afsluitdijk zouden ze groen verven. Botte Jellema: De wegkant. Ben Bruinsma: Ja. Botte Jellema: Dat zou ook asfalt worden, maar dan groen geverfd. Ben Bruinsma: Ja. Botte Jellema: Ik weet niet wie bij Rijkswaterstaat dat bedacht heeft. Dat plan is in ieder geval niet doorgegaan. Ben Bruinsma: Nee, en toen kwam Joop in beeld. Hij heeft gezegd: jongens, dat gaan we echt niet doen. Hij heeft zich hard voor gemaakt voor deze stenen. Botte Jellema: Deze vorm die er is gekomen. Ben Bruinsma: Ja. Botte Jellema: Waarom is het zo belangrijk dat deze stenen deze vorm hebben? Mensen moeten meer denken aan die basaltblokken, maar nu zijn ze van beton. Ben Bruinsma: De ruimte ertussen en die oneffenheden. Botte Jellema: Waarvoor is dat goed? Ben Bruinsma: Daar blijven allemaal spullen achter hangen: zand, gras, noem maar op. Botte Jellema: Dat is een bodem waarop die plantjes weer kunnen groeien en kennelijk heeft dat kooltje, waar we nu op stuiten, zijn weg alweer gevonden. Ben Bruinsma: Ja, maar die is nu ook redelijk algemeen aan het vormen hier. Ik heb er daar veel van verzameld. Het eerste jaar dat we hier kwamen, daaronder, op die vloedlijn... Zullen we daar even naartoe lopen? Botte Jellema: Ja. Daar lopen we naartoe. Er ligt hier aan de Waddenzee-kant een nieuw fietspad. Daar kunnen we even oversteken en dan kunnen we richting de vloedlijn. Zo noemt u het. Ben Bruinsma: Ja. Hier kun je mooi zien... Botte Jellema: Tot hoever de zee ongeveer komt. Ben Bruinsma: Ja. Alles is nu weg. Botte Jellema: Ik zie het. Ben Bruinsma: Maar hier heb je dan die vloedlijn. Hier bleven ook spullen liggen: zeewier, stro. Botte Jellema: Natuurlijk. Ik geloof dat dat daar ook blijft liggen. Het is nu eb, denk ik. Ben Bruinsma: Dat zijn levende dieren. Botte Jellema: Dat is wier. Als dat sterft, spoelt dat soms aan. Dat kennen we. Ben Bruinsma: In deze zone zagen we al heel snel die zeekool terugkomen. Botte Jellema: Ik zie het ook. Precies langs de lijn daar beneden komt de zee toe af en toe. Daar groeit vrij weinig. Dat slaat dan weg, - denk ik - maar hier net op de rand tussen waar de grassen beginnen en waar de zee stopt, zie ik een hele strook met allemaal van die koolachtige plantjes. Ben Bruinsma: Dat klopt. Je hebt hier ook nog spiesmelde, kustmelde. Botte Jellema: Wat is dit? Ben Bruinsma: Dat is melde. Laten we dat maar houden op melde. Ik ga ook niet te ver in de details. Als we even een klein stukje die kant uitlopen, gaan we ook andere soorten zien. Botte Jellema: Ik zie ook veel gelige bloemetjes. Ben Bruinsma: Dat is bezemkruiskruid. Botte Jellema: Daar wordt u niet heel warm van, als ik het zo zie. Ben Bruinsma: Nee, en de muurleeuwenbek, ook een bekende groeier van de Afsluitdijk. Botte Jellema: Prachtig plantje. Dit zou zo in een rotstuintje kunnen groeien. Ben Bruinsma: Daar groeit hij ook heel veel. Botte Jellema: Met de mooie roze, paarsige bloemetjes. U kunt hier heel selectief inzaaien. Die kool hoeft hier niet meer gezaaid te worden. Die redt het wel. Ben Bruinsma: Dat had ik trouwens niet verwacht. Botte Jellema: Het is een mooie ontdekking van nu. Ben Bruinsma: We hadden het al gezien. Ik weet niet of er zaden zijn. Botte Jellema: Van de kool? Waar moet hij bloeien? Daar misschien? Ben Bruinsma: Die niet. Die haal je er wel uit. Kijk hier. Botte Jellema: Oh, wow! Dat is prachtig. Hoe moet ik dit beschrijven? Het is een heel boompje met allemaal bolletjes eraan. Ben Bruinsma: Wat gebeurt er nu met deze? Als je hem zo neergooit, gaat hij in de wind rollen. Botte Jellema: Hij valt nu natuurlijk tegen hoog gras aan. Ben Bruinsma: Hij stond helemaal langs de middenberm. Botte Jellema: De middenberm van de snelweg. Ben Bruinsma: Ja, hierlangs en ook op de andere kant, maar wat gebeurt er nu? Langs het IJsselmeer komt hij ook. Botte Jellema: Oh, daar is hij naartoe gerold. Ben Bruinsma: Kijk naar die zaden. Botte Jellema: Het is een soort erwtje. Ben Bruinsma: Je moet eens voelen hoe licht. Botte Jellema: Dat waait zo overal naartoe. Ben Bruinsma: Hij blijft ook drijven. Botte Jellema: Oh, ook nog. Ben Bruinsma: Vandaar dat deze hier heel snel weer komt. Botte Jellema: Straks kunnen ze misschien deze zeekool langs heel de IJsselmeerkust vinden. Ben Bruinsma: Die wordt daar steeds meer gevonden. Botte Jellema: Die komt dan hiervandaan. Die kans is vrij groot. Ben Bruinsma: Ja. Die kans is heel groot. Beslist. Botte Jellema: Prachtig. Het ziet er echt heel mooi uit. Ben Bruinsma: Daar heb ik er heel veel van verzameld. Botte Jellema: Die hoeft u hier niet meer in te zaaien. Die redt zich wel. Ben Bruinsma: Ja. Die redt zicht wel. Botte Jellema: Nu even over die dat klifverhaal. Als het woord kliffen valt, denk ik meteen aan Dover, - Groot-Brittannië - aan Normandië, aan de Scandinavische of Atlantische kusten. Terwijl ik me aan het voorbereiden was op dit gesprek met u, zag ik dat u het woord klif gebruikt voor deze plek. Ben Bruinsma: Het zijn ook kliffen. Het is steen en dat is klifsteen. Botte Jellema: Steen met een golvende zee die er af en toe komt, af en toe niet komt, zout water. Hoort daar een specifieke flora bij? Ben Bruinsma: Ja. Botte Jellema: Zullen we nog een stukje lopen? Ben Bruinsma: Ja. Botte Jellema: Kent u dat Friese lied van Piter Wilkens, Dykskiep, Dijkschaap? Ben Bruinsma: Ja. Dat ken ik. Botte Jellema: Dat gaat erover dat er schapen zijn die op de dijk grazen en dat dat een uniek soort schapen is waarvan de pootjes links en rechts niet gelijk zijn, zodat ze recht lopen. Heeft u nu ook zulke voeten gekregen? Ben Bruinsma: Nee, dat niet, maar ik maakte wél veel kilometers. Botte Jellema: Dat kan ik me voorstellen. Dat verzamelen, maar ook het spotten gaat over kilometers maken. Botte Jellema: Ik begin subiet voorzichtiger te lopen hier, omdat ik op geen enkel plantje durf te stappen. Ik ben bang dat ik op iets zeldzaams stap. Ben Bruinsma: Dat valt echt mee. Botte Jellema: U heeft nog een hele zolder waar nog balen met zaden staan. Dan is het de bedoeling dat u dat zaad hier op een gegeven moment gaat terugbrengen, denk ik. Of niet? Ben Bruinsma: Ja. Dat hebben we al gedaan. Daar, bij Breezanddijk, hebben we acht hotspots aangemaakt en daar hebben we die zaden gedonderd in een speciebak met modder, tuinaarde en kalk. Dat hebben we zo over die scheuren gedaan. Botte Jellema: Bijna een soort van gemetseld. Ben Bruinsma: Ja. Dat hebben we ertussen gemetseld en dat gaat goed. De zeelathyrus is terug. Botte Jellema: Welke? Sorry. Ben Bruinsma: De zeelathyrus is terug. Het is maar net hoe je het uitspreekt. Botte Jellema: Wat voor plantje is dat? Ben Bruinsma: Een vlinderbloemige. Dat vond ik de belangrijkste. Botte Jellema: Waarom? Ben Bruinsma: Hij is echt heel zeldzaam in Nederland. Hij groeit in Den Helder - op de marinebasis - en op een paar plekken in Zeeland en in de Noord-Hollandse en Zuid-Hollandse duinen. Zoals je daar nu dat kleine hoefblad ziet, had je zulke plekken op naar Den Oever, voorbij het monument, echt heel veel. Daar werd ik blij van. Botte Jellema: Dat kan ik me voorstellen. Als u er niet was geweest, was dat helemaal niet gebeurd. Ben Bruinsma: Waarschijnlijk niet. Botte Jellema: Dat had weer jaren geduurd. Dat had ook gekund. Ben Bruinsma: We zaaien bewust op een paar plekken in. We laten ook de natuur haar gang gaan. Botte Jellema: Dat zien we hier. Ben Bruinsma: Ja. We hebben daar verderop geprobeerd. Dat is helaas niet gelukt, maar aan beide kanten van Breezanddijk hebben we acht plekken aangewezen en van daaruit kunnen ze zich verspreiden. Voorbij het monument hebben we helemaal niets gedaan. Daar moet het allemaal spontaan gebeuren. Botte Jellema: Het Noord-Hollandse deel. Ben Bruinsma: Inderdaad. Botte Jellema: Daar komt het een beetje op neer. Dit is best een unieke plek. Ben Bruinsma: Ja. Dit is heel uniek. Botte Jellema: Dat wisten we al, want hij ligt er al meer dan 100 jaar, maar dat we hier zomaar op een kunstmatige manier Nederlandse kliffen hebben gecreëerd, waar kennelijk de natuur haar weg dan ook weer vindt. Dat spoelt aan, zoals u zei. Het is van Zeeland helemaal hiernaartoe gedreven, want u heeft het niet elders vandaan gehaald. Het is hier spontaan gekomen in de afgelopen 100 jaar en u heeft het geconserveerd voor de komende 100 jaar. Ben Bruinsma: Dat hoop ik. Je weet het nooit. Botte Jellema: Heeft u enig idee hoeveel tijd u erin heeft gestoken? Ben Bruinsma: Och, geen idee. Dat weet ik niet. Botte Jellema: Het klinkt een beetje alsof het u niet echt heel erg interesseert. Het klinkt ook alsof het heel erg veel is geweest. Ben Bruinsma: Ja. Het is best veel. Botte Jellema: Ben wacht nog op zijn vergunning, want de Afsluitdijk is nog steeds een bouwterrein, maar hij is heel nieuwsgierig hoe het staat met de stukken waar hij vorig jaar al het een en ander ingezaaid heeft. Ben Bruinsma: Het zijn een paar punten, maar ik wil ook weer delen van het dijknet, zoals hier ook, inventariseren. Hier zijn we een paar keer geweest, maar dat moet je bekijken, daar moet je naartoe. Botte Jellema: Je moet er even zijn. Ben Bruinsma: Ja. Er is daar ook al genoeg te zien. Sommige soorten doen het heel goed. Neem strandbiet en zeevenkel. Dit jaar vonden we in het ingezaaide gebeuren ook zeelathyrus. Botte Jellema: Die hele zeldzame. Ben Bruinsma: Ja, die hele zeldzame. Die is er gelukkig weer. Botte Jellema: Het is een succes. Ben Bruinsma: Ja. Voor die soort wél al. Botte Jellema: Had u dat kunnen bedenken toen u hier in 2018 voor het eerst over de dijk liep? Ben Bruinsma: Nee, beslist niet. Daar ben ik heel eerlijk in. Botte Jellema: Je hoorde florist Ben Bruinsma. Als je meer wil weten over de flora op de Afsluitdijk, kijk dan op de site van Het Levend Archief bij de initiatieven. Mocht je een keer op Terschelling zijn, bij Scheerman banket en ijs hebben ze bonbons met huisgemaakte vulling van onder andere zeevenkel. Dit was een aflevering van de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Als je dit een leuke aflevering vindt, laat dan een review en een sterrenbeoordeling achter in je podcast-app. We vinden het ook heel fijn als je hem deelt op sociale media, want dan horen andere mensen er ook over. Bedankt voor het luisteren.

00:00:01 Henk van der Lucht: Zonder de Nieuwe Waterweg zou Rotterdam nooit geworden zijn wat het nu is. Ik denk dat daar niemand enige discussie over kan voeren. Dat is gewoon zo. 00:00:19 Botte Jellema: Welkom bij de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. De Nieuwe Waterweg is zo nieuw niet meer. Het kanaal bestaat 150 jaar. Het is de verbinding van Rotterdam met de zee en het ligt onder Hoek van Holland, waarvan de geschiedenis heel nauw is verbonden met de Nieuwe Waterweg. In maart 2022 is het 150 jaar geleden dat het eerste schip erdoorheen voer. Deze aflevering gaat over hoe er eind negentiende eeuw in een paar jaar tijd twee boerderijen en een molen veranderden in een plaats van internationaal belang, en de aanleg van dit ene kanaal ervoor heeft gezorgd dat Rotterdam kon uitgroeien tot de wereldhaven die het nu is. 00:01:04 Henk van der Lucht: Ik ben Henk van der Lucht. Ik ben geboren, opgegroeid en nog steeds woonachtig in Hoek van Holland. 00:01:10 Botte Jellema: Henk is Hoekenees en voorzitter van het historisch genootschap Hoek van Holland. Hij is gepensioneerd stuurman en loods. Zijn hele leven is verweven met de Nieuwe Waterweg. We hebben afgesproken in het Publiekcentrum van de Maeslantkering, dat is het beginpunt van de nieuwe Waterweg. 00:01:26 Botte Jellema: Dit is bekend terrein. 00:01:28 Henk van der Lucht: Ja, ik weet het. Goed bekend terrein voor mij. Ik heb er jarenlang op gevaren als loods. Hoewel ik inmiddels alweer een aantal jaren met pensioen ben. 00:01:37 Botte Jellema: Een loods adviseert kapiteins bij het varen. Het zijn specialisten die aan boord komen als een schip door vaarwater komt waar zij bekend mee zijn. Ze kennen de plaatselijke zandbanken, vaargeulen en de stromingen. Henk werd bijvoorbeeld met een loodsboot naar een binnenkomend schip gevaren, en moest dan op volle zee overstappen. Dat was zeker met harde wind en hoge golven, best spannend. Ik vraag Henk hoe avontuurlijk het is om loods te zijn op een recht stuk breed water, zoals de Nieuwe Waterweg. Maar de Nieuwe Waterweg heeft wel degelijk zo zijn geheimen en eigenaardigheden, bijvoorbeeld door de schipbreuk van een Panamees schip in de jaren '50. 00:02:18 Henk van der Lucht: De Faustus was een schip dat hier aankwam in 1952. Dat schip moest naar Rotterdam en die lozing was gestaakt door het slechte weer. De kapitein heeft besloten om toch zelf naar binnen te komen. 00:02:35 Botte Jellema: Mag dat? 00:02:36 Henk van der Lucht: Nu niet meer. Toen kennelijk wel. Dus dat heeft hij ook gedaan, maar er stond vloed in zee. Dat betekent dat de stroom naar het Noorden zet, dus hij kwam naar het Noorden, de Noorderpier aan de grond op het strand te zitten. Het was een schip, een Panamees - uit mijn hoofd - die was geladen met kolen. De reddingsboot heeft alle mensen eraf weten te krijgen. Daar is zelfs een stukje film van, want er is een film over dat de Polygoon is mee geweest. 00:03:05 Voice-over: De Panamees maakte zware slagzeil. De deskundigen waren van mening dat het zwaar geladen schip, dat steeds meer water binnen kreeg, wel spoedig zou zinken. Kapitein Paleo Crasas wierp een laatste blik op het schip waarover hij het commando had gevoerd en dat nu aan de elementen was prijsgegeven. 00:03:23 Henk van der Lucht: Dus dat hele schip lag daar onbemand. Er was ook slecht weer, en die is gaan bewegen. Het laatste wat ze ervan zagen voordat het donker werd, zat die met zijn boeg al tegen de pieren, en die is door de pier heengegaan. 00:03:37 Botte Jellema: Door de pier gegaan? 00:03:38 Henk van der Lucht: Ja, en die heeft nog een beetje gedreven, want hij was hartstikke lek, En toen is die gezonken. 00:03:45 Botte Jellema: In de Waterweg? 00:03:46 Henk van der Lucht: Nou ja, eigenlijk net buiten, want hij was door de stroom een beetje daar net... Niemand wist waar die lag, want er was nog geen radar en alles. 00:04:00 Botte Jellema: Hij was misschien al weg. 00:04:02 Henk van der Lucht: Het viel wel op dat het lichtje op de torentje aan het eind van de pier, dat die was uitgegaan. Hij was door de kabel heengegaan. Uiteindelijk een hoop gedoe voor de Nieuw Amsterdam van Holland-Amerika Lijn, die was op de thuisreis, en die kon niet naar binnen. 00:04:20 Botte Jellema: Want je weet niet of je het terrein vaart. 00:04:22 Henk van der Lucht: Ja, precies, dus die is naar Amsterdam gegaan. 00:04:23 Voice-over: De schipbreuk van de Faustus betekende voor Rotterdam een ernstige schadepost. Gelukkig echter niet zo zwaar als de eerste berichten deden vermoeden, want tussen de Faustus en het Noorderhoofd door kan het merendeel der schepen in de Maasstad nu weer bereiken. Het wrak zal niettemin zo snel mogelijk worden opgeruimd. 00:04:42 Henk van der Lucht: Op een gegeven moment hebben ze hem weten te lokaliseren. In huidige omstandigheden was het niet zo'n groot schip, maar zelfs met het huidige bergingsmaterieel hadden ze hem ook niet kunnen lichten. Dus wat hebben ze gedaan? Ze hebben ernaast een grote put gezogen met een zandzuiger, en daar is die ingegleden, en daar ligt die nog steeds. 00:05:02 Botte Jellema: Echt? 00:05:02 Henk van der Lucht: Ja, maar de eerste jaren dat ik hier loods was, toen had je nog schepen met eigenlijk alleen een magnetische kompas. Tegenwoordig heeft alles hier een kompas, maar zo'n koster had je dan wel eens. Dan moet je ze altijd in de gaten houden, want als je over dat schip heenvoer, dat heel diep in de bodem lag, dan liep het kompas eruit. 00:05:25 Botte Jellema: Want dat was een verstoort magnetisch veld. 00:05:28 Henk van der Lucht: Ja, precies. Wel heel bijzonder was dat altijd. 00:05:39 Botte Jellema: De geschiedenis van de Nieuwe Waterweg en Hoek van Holland, begint eigenlijk bij de Sint-Elisabethsvloed in de vijftiende eeuw. Dat is het onderwerp van twee afleveringen geleden van deze podcast. Henk legt het uit. 00:05:52 Henk van der Lucht: Voor de Sint-Elisabethsvloed, stroomde toen het meeste boven water. Dat is het water waardoor de Maas en de Rijn in Nederland komt. Nagenoeg stroomde alles door die Maasmond naar de zee. En bij die Sint-Elisabethsvloed is de Biesbosch ontstaan, maar er zijn ook grote openingen gekomen met het Hollands Diep. Een hoop water ging daardoorheen. Hier ging die minder snel stromen, waardoor alle slibdeeltjes in het water eerder de kans kregen om zich neer te zetten. 00:06:22 Botte Jellema: En zo gebeurde het dat Rotterdam langzaam maar zeker wat moeilijker bereikbaarder werd voor de schepen. 00:06:28 Henk van der Lucht: Ja, zo een beetje ruwweg van 1740 ongeveer, konden toen de schepen nog door dat overgebleven zeegat, Het Brielse Zeegat. En daarna moesten ze om gaan varen. 00:06:40 Botte Jellema: Ik heb tekeningen gezien dat ze soms zelfs helemaal via de Oosterschelde voeren om naar Rotterdam te komen. 00:06:48 Henk van der Lucht: Ja. 00:06:49 Botte Jellema: Dit lijkt mij om. 00:06:50 Henk van der Lucht: Nou, het is ook nogal om. In eerste instantie was het dus Haringvliet Hollands die dotse keel, oude Maas. En dat zeggen we nu wel zo makkelijk, maar je moet niet vergeten dat je toen alleen nog zeilschepen had, en die waren afhankelijk van de wind. 00:07:06 Botte Jellema: Even de hoek om, dat is een gedoe. 00:07:06 Henk van der Lucht: Ja, en zo'n reisje kon weken duren. Toen de mond van het Haringvliet ook begon te verzanden, moesten ze verder het Zuid in, dus over de Grevelingen. En ook nogal over de Oosterschelde. Er is een periode geweest dat ze in Brouwershaven aan de Grevelingen, dat daar gelichterd werd. Dat betekent dat er lading uit het schip werd gehaald of anders om erin, om de diepgang binnen te maken. En uit die tijd, deert ook wel de uitdrukking van dat Brouwershaven ligt halverwege Rotterdam en Batavia. 00:07:38 Botte Jellema: Je was net zolang bezig om vanuit Rotterdam tot Brouwershaven te komen. 00:07:43 Henk van der Lucht: Bewijze van. 00:07:43 Botte Jellema: Er moest dus iets gebeuren, anders zou Rotterdam onbereikbaar worden voor grote schepen. In 1731 maakte waterbouwkundige Nicolaas Cruquius als eerste een plan voor het doorgraven van de duinen. 00:07:56 Henk van der Lucht: Maar men vond dat te duur en men dacht dat het ook niet-uitvoerbaar was. 00:08:02 Botte Jellema: Cruquius had dus eigenlijk al de route aangegeven van wat uiteindelijk ongeveer de Nieuwe Waterweg is geworden? 00:08:07 Henk van der Lucht: Ja. 00:08:07 Botte Jellema: Wauw! 00:08:07 Henk van der Lucht: Het is dezelfde Cruquius die destijds heeft voorgesteld om op de Haarlemmermeer op de droogte een aantal windmolens neer te zetten. Dat is tijdens zijn leven niet gedaan, en later hebben ze met een stoomgemalen gedaan. Die Cruquius staat daar nog steeds bij. 00:08:22 Botte Jellema: Zeker. 00:08:22 Henk van der Lucht: Die hebben ze naar hem vernoemd. 00:08:22 Botte Jellema: Het Cruquius Gemaal. 00:08:23 Henk van der Lucht: Precies. 00:08:24 Botte Jellema: Een bekende naam. 00:08:26 Botte Jellema: Te duur, maar de stoommachine werd uitgevonden en de schepen werden nog groter. Een tijd gebruikte Rotterdam een kanaal door Voorne-Putten, maar ook dat werd te klein. In 1863 of 1864, maakte ingenieur Pieter Caland een nieuw plan in opdracht van de Raad voor de Waterstaat, een voorganger van Rijkswaterstaat. Caland was nog maar halverwege de 30 toen hij zijn ontwerp voor de Nieuwe Waterweg presenteerde. 00:08:52 Henk van der Lucht: Hij wist toch die andere leden van de Raad voor de Waterstaat - zij waren allemaal een stuk ouder - te overtuigen dat het verstandig was om een kanaal door die Hoek van Holland te graven. Dus in feite, hetzelfde als wat Cruquius had voorgesteld. Het idee was dat er een betrekkelijke, smalle kanaal zou komen. En toen die open was, had je een soort - ik zou bijna zeggen - singel met een bodembreedte van tien meter met twee meter onder laag water. En dan moest de stroom... 00:09:27 Botte Jellema: Twee meter? 00:09:28 Henk van der Lucht: Twee meter onder laag water. Toen moest de stroom, dus de binnenkomende... 00:09:32 Botte Jellema: Het Maaswater. 00:09:33 Henk van der Lucht: Die moest het uitschuren. 00:09:35 Botte Jellema: Juist. 00:09:36 Henk van der Lucht: Dat was het idee. 00:09:37 Botte Jellema: Zodat je niet hoefde te baggeren? 00:09:39 Henk van der Lucht: Of althans zo weinig mogelijk. Ze proberen het zo goedkoop mogelijk uit te voeren, echt op zijn Nederlands, natuurlijk. 00:09:46 Botte Jellema: Ja, dat moet je wel even bedenken als jonge ingenieur. 00:09:54 Henk van der Lucht: Ja, om dat op die manier te doen, en dat is het vooral. 00:10:00 Botte Jellema: Eb en vloed, en de stroming van de rivier zou volgens het plan van Caland ervoor moeten zorgen dat de doorsteek uitschuurt tot een bepaalde diepte en brede, en zo de Waterweg geschikt maken voor de zeeschepen die op Rotterdam varen. 00:10:14 Botte Jellema: Hoe breed was dat nou in eerste instantie? 00:10:16 Henk van der Lucht: Toen die doorgraving klaar was, was de bodembreedte tien meter. Twee meter onder laag water moest uitgeschuurd worden, en dat ging ook niet zo geweldig. In dat kanaal slibde het hier en daar ook weer aan. In 1870 was er nog een plaats, daar konden ze met laagwater droogvoets oversteken. Het advies van de Raad voor de Waterstaat is uiteindelijk in een wet gekomen. Volgens die wet is ook de breedte van het hele gebeuren... Die wet ging niet alleen over die doorgraving, maar over het verbeteren van het hele rivier, vanaf zee tot aan Krimpen. Het idee was dat die trechtervormig smaller werd. Overal was de breedte aangegeven. 00:11:04 Botte Jellema: Smaller werd richting land? 00:11:07 Henk van der Lucht: Ja, en de breedte die ze hier hadden bedoeld, die hebben ze door dat uitschuren niet gehaald. Dat lukte niet. De diepte ging wel, maar de breedte hebben ze niet gehaald. Dat hebben ze later op een andere manier met machines op breedte moeten brengen. 00:11:28 Botte Jellema: Juist. Hij is nu fors breder. Ik kan altijd heel slecht inschatten hoe groot afstanden over water zijn, maar hoe breed is die ongeveer bij de Maeslantkering? 00:11:38 Henk van der Lucht: 360. 00:11:39 Botte Jellema: 360 wordt ons ingefluisterd. Maar dat is wel flink breder dan die tien meter waar we het eerst over hadden. 00:11:47 Henk van der Lucht: Ja. 00:11:48 Botte Jellema: Negen maart 1872, voer het eerste grote schip door de Nieuwe Waterweg, het veer naar Harwich in Engeland. 00:11:58 Henk van der Lucht: Op die negende maart, hebben ze besloten om met die Harwichboot en die heette de Richard Young een poging te wagen: "Laten we maar proberen." En het ging, want hij stak - als ik het goed heb - 2,90 meter en ze hadden overal overvloed aan water. Dus hij kwam veilig op zee. Twee dagen daarna had je het eerste binnenkomende schip, en het eind van dat jaar had je... 00:12:25 Botte Jellema: Je moet je getallen goed hebben natuurlijk. Dat zou zonde zijn. 00:12:27 Henk van der Lucht: Even spieken. 530 stoom- en zeilschepen die erdoorheen waren gevaren. Dat kon toen alleen maar overdag, want die boeien waren niet verlicht. En je moet je voorstellen, het was pikdonker, want die lichtvervuiling die je nu hebt, die had je toen niet. 00:12:46 Botte Jellema: Nee, het is hier één grote zee van licht in ieder geval vanaf de overkant. 00:12:50 Henk van der Lucht: Ja, maar dat ging dus niet. En als ik dat dan zo lees, dan denk ik van: dat was toch geweldig. Want ik heb in de jaren dat ik loods was, zeker ruim de helft van de reizen in het donker gemaakt. 00:13:07 Botte Jellema: Dat was wel spannend geweest als het toen had gemoeten. 00:13:10 Henk van der Lucht: Dat ging niet. Ze konden alleen maar overdag varen. 00:13:12 Botte Jellema: Precies. Geweldig! 00:13:14 Henk van der Lucht: Niks 24, zeven. 00:13:24 Botte Jellema: Maar nu moeten we het misschien ook hebben over Hoek van Holland, want dat hangt hier helemaal mee samen. 00:13:31 Henk van der Lucht: Ja, Hoek van Holland, daar was helemaal niets. Er stonden twee boerderijen en een watermolen. Eén van die twee boerderijen en die watermolen die zijn er nog steeds. 00:13:42 Botte Jellema: Echt? 00:13:43 Henk van der Lucht: Ja, allerlei werklieden kwamen hierheen. Veel mensen uit de buurt van Sliedrecht, die met de baggermaatschappijen meekwamen, en daar kwam ook personeel van Rijkswaterstaat en dergelijke. Zo is Hoek van Holland eigenlijk ontstaan. 00:14:04 Botte Jellema: Dus arbeidershuizen en ingenieurs kwamen er de wonen? 00:14:07 Henk van der Lucht: Ja. De eerste gebouw wat neergezet werd, en dat was al in 1864, was een directiekantoor van Rijkswaterstaat. Tot aan de Tweede Wereldoorlog heeft dat er gestaan en toen is het door de Duitsers afgebroken. 00:14:22 Botte Jellema: We gaan veel te snel door de tijd. Maar goed, er is hier een enorme stuk van Atlantikwall gebouwd geweest in Hoek van Holland. 00:14:28 Henk van der Lucht: Daar heeft dat ook mee te maken. 00:14:29 Botte Jellema: Precies. 00:14:30 Henk van der Lucht: Die hele wijk waar die stond, is grotendeels afgebroken. 00:14:34 Botte Jellema: Dat was het Oude Hoek van Holland? 00:14:36 Henk van der Lucht: De Oude Hoek, noemen wij dat. 00:14:40 Botte Jellema: Wat voor plaats is dat geweest in die beginjaren in de jaren '70 van de negentiende eeuw? 00:14:44 Henk van der Lucht: Een hele kleine, zeer geïsoleerde buurtschap binnen de gemeente 's-Gravenzande, want daar hebben we het over. Bestuurlijk viel dit allemaal onder 's-Gravenzande. 00:14:54 Botte Jellema: Het is nu Rotterdam. 00:14:55 Henk van der Lucht: Het is nu Rotterdam, maar dat kwam pas in 1914. Maar 's-Gravenzande kreeg er ook een eiland bij, toen die doorgravingen. Want dat bleef gewoon gemeente 's-Gravenzande. 00:15:07 Botte Jellema: Daar is ook niks meer van over de door Europoort en Maasvlakte. 00:15:11 Henk van der Lucht: Nee. Ik zeg altijd: "Daar ligt geen zandkorrel meer op zijn plaats. Die zijn allemaal verplaatst." 00:15:18 Botte Jellema: Mooi. Maar het is dus een kleine, op zichzelf aangewezen buurtschap? Maar dan moesten er scholen komen en een paar winkeliers. 00:15:28 Henk van der Lucht: Er is op een gegeven moment een school en een aantal kerken. Ongetwijfeld een winkelier. In 1875 stond er al een hotel of een logement moet je dat noemen. 00:15:39 Botte Jellema: Voor de mensen die er tijdelijk even moesten zijn? 00:15:41 Henk van der Lucht: Ja, dat denk ik. Daar werden ook al heel gauw een rij huizen gebouwd en die staan er ook nog steeds voor loodsen. 00:15:49 Botte Jellema: Juist. 00:15:51 Henk van der Lucht: Want dat hele loodswezen dat gebeurde vanuit Hellevoetsluis. Daar was het gevestigd, maar hier gingen ook schepen door. Dan moesten toch ook huizen gebouwd worden en die stonden ook op die Oude Hoek. De rest van die hele Oude Hoek is er niet meer, die is grotendeels door de Duitsers afgebroken en later ook door het bouwen van nieuwe huizen. Die rij met die loods woningen zijn de oudste huizen van Hoek van Holland, als je natuurlijk die boerderij en die watermolen niet meetelt. 00:16:21 Botte Jellema: Die zijn er ook nog. Ik probeerde me er een voorstelling van te maken. Als we hier nu naar buiten kijken, naar de overkant, kijken we naar Europoort? 00:16:29 Henk van der Lucht: Aan de overkant dat is Europoort. Het Calandkanaal heet dat. Dat is dus naar Caland vernoemd. 00:16:38 Botte Jellema: Pernis en Botlek, het is allemaal havengebied van Rotterdam geworden, maar in die tijd was dat natuurlijk nog niet zo. Je zat hier best wel ver af van alles. 00:16:50 Henk van der Lucht: Ja, zoals ik al zei, was het erg geïsoleerd. Toen ze zijn begonnen, hebben ze een weg aangelegd. Dat heet de Rijksstraatweg naar 's-Gravenzande. Maar dat stelde ook niet zoveel voor. Dat was de enige verbinding, of met een boot. Het is hier pas aangesloten op de rest van de wereld - laat ik zo maar zeggen - toen ze de spoorlijn hebben aangelegd. En dat is in 1893. 00:17:18 Botte Jellema: Dat is best wel snel daarna, daar zit 20-30 jaar tussen. 00:17:22 Henk van der Lucht: Toen ze bezig waren met de aanleg, was er al sprake van dat er een spoorlijn moest komen. Alleen al vanwege de verbinding met Engeland. 00:17:32 Botte Jellema: Dat is nog steeds zo. 00:17:35 Henk van der Lucht: Ja, maar mensen vliegen veel. 00:17:39 Botte Jellema: Zeker, maar er liggen nog steeds grote... 00:17:43 Henk van der Lucht: Ja. 00:17:43 Botte Jellema: Harwich, volgens mij. 00:17:45 Henk van der Lucht: Harwich, dat klopt. Er zijn ook verschillende concessieaanvragen geweest. 00:17:53 Botte Jellema: Voor die spoorlijn? 00:17:54 Henk van der Lucht: Voor die spoorlijn. Maar dat werd niks. Op een gegeven moment is de staat erin gestapt en zij hebben die spoorlijn aangelegd. Die kwam onder beheer van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij, die sloot in Schiedam aan op het op het netwerk van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij. Toen die één juni 1893 in gebruik werd genomen, gingen de Harwich-boten die al jaren voeren, even in Hoek van Holland afmeren. Dan konden de mensen op de internationale treinen stappen. 1 juni 1893, werd Hoek van Holland een knoop, in ieder geval een verbinding in de internationale treinen. 00:18:34 Botte Jellema: 25 jaar daarvoor was er nog niks, en toen ineens was het een internationaal knooppunt geworden. 00:18:40 Henk van der Lucht: Ja, heel bijzonder. 00:18:42 Botte Jellema: Dat heeft alles te maken met die Waterweg natuurlijk. Wat heeft de Nieuwe Waterweg in die eerste jaren toen dat eerste schip er eenmaal doorheen was, betekent voor Rotterdam en Hoek van Holland? 00:18:58 Henk van der Lucht: Zonder de Nieuwe Waterweg zou Rotterdam nooit geworden zijn wat het nu is. Ik denk dat daar niemand enige discussie over kan voeren. Dat is gewoon zo. We hebben het er net al over gehad. Rotterdam had geen goede zeeverbinding meer, en hierdoor was het weer mogelijk. Uiteindelijk was die er voor de schepen van die tijd. Hij is door de jaren heen nog een aantal keren uitgediept. Maar in Rotterdam kreeg je gelijk ook initiatieven. De Rotterdamse Handelsvereniging werd opgericht door Lodewijk Pincoffs. Ik weet niet of die naam je iets zegt. 00:19:34 Botte Jellema: Nee. 00:19:34 Henk van der Lucht: Hij liet havens graven op de zuidoever, de eerste havens: de Koningshaven en de Spoorweghaven en de Binnenhaven. Het jaar daarvoor, in 1871 was er al een commanditaire vennootschap platenregeling opgericht, met het idee om een scheepvaartverbinding met Noord-Amerika te starten. Die hebben twee schepen besteld. Het eerste, die heette de Rotterdam, en in oktober 1872 vertrok die voor het eerst. 1873 is de Nederlandse-Amerikaanse Stoomvaart Maatschappij opgericht. 00:20:12 Botte Jellema: Die kennen we als de Holland-Amerika Lijn. 00:20:15 Henk van der Lucht: De Holland-Amerika Lijn. En die commanditaire vennootschap, die ging daarin. Dus dat is ook eigenlijk ontstaan door... 00:20:22 Botte Jellema: De Nieuwe Waterweg. 00:20:23 Henk van der Lucht: ... de Nieuwe Waterweg. 00:20:24 Botte Jellema: Puur omdat die schepen groter werden in die periode. 00:20:27 Henk van der Lucht: En die konden erin. 00:20:28 Botte Jellema: Die konden binnenkomen. 00:20:28 Henk van der Lucht: Die konden binnenkomen. 00:20:38 Botte Jellema: Er is nog één spannend verhaal waarvan ik niet weet of het waar is over de Nieuwe Waterweg. Toen het in 1940 oorlog werd, toen is geprobeerd om goudstaven van de Nederlandse Bank die in Rotterdam lagen, het land uit te krijgen. 00:20:53 Henk van der Lucht: Ja, klopt. 00:20:54 Botte Jellema: Dat mislukte, dat was op een loodsboot en die liep op een mijn. 00:20:57 Botte Jellema: Die goudstaven zijn naar de bodem gezonken. 00:20:59 Henk van der Lucht: Ja. 00:20:59 Botte Jellema: Lang verhaal kort. Ze hebben ze allemaal gevonden, op één na. 00:21:05 Henk van der Lucht: Op eentje na. Dat klopt. 00:21:06 Botte Jellema: Klopt dit? Dat is waar? 00:21:08 Henk van der Lucht: Ik heb een boek thuis, dat heet Baggergoud. 00:21:12 Botte Jellema: Baggergoud. 00:21:12 Henk van der Lucht: Zo heet dat boek Baggergoud. En de meneer die dat geschreven heeft, heb ik wel eens een lezing over gegeven. Hij had zich daar helemaal in verdiept, en volgens mij komt er ook in voor dat die ene goudstaaf nog steeds kwijt is. 00:21:24 Botte Jellema: Nog steeds? 00:21:26 Henk van der Lucht: Ja. 00:21:26 Botte Jellema: De Duitsers hebben een deel gestolen, en toen lagen er nog zes. Na de oorlog zijn er nog vijf gevonden. 00:21:33 Henk van der Lucht: Dat hebben ze gevonden. Het is zelfs zo... Hoe was dat ook alweer? Er waren een paar mensen van dat personeel op die baggermolen, één achterover gedrukt. Ik leg het maar uit zoals ik het in het boek heb gelezen. Die konden ze natuurlijk niet kwijt, want je kan niet ergens naar een juwelier: "Ik heb hier een staafgoud. Wat geef je ervoor?" Dat gaat niet. 00:21:58 Botte Jellema: Nee, dat gaat niet. 00:21:59 Henk van der Lucht: Daar zijn ze toen voorschut gegaan: "Verraders." Zo weet ik het wat. In de gevangenis gezeten. Zo'n soort verhaal is het. Maar inderdaad, dat verhaal van die Loodsboot 19 klopt. 00:22:10 Botte Jellema: Loodsboot 19 is op die mijn gelopen. 00:22:11 Henk van der Lucht: Dat was goud van de Nederlandse Bank, althans de Rotterdamse bijkantoor van de Nederlandse Bank aan de Boompjes. De bedoeling was dat Loodsboot 19 dat daar vandaan zou halen, en die zou hier in Hoek van Holland overladen op een Engelse destroyer. Die lag daar aan Het Steiger. De Duitsers hadden magnetische mijnen gegooid uit vliegtuigen en daar is die opgelopen. De Duitsers hebben dus de meeste staven opgevangen. Je zei het net zelf al. 00:22:42 Botte Jellema: Is er nog wel eens iemand met een metaaldetector erdoorheen gegaan in de afgelopen...? 00:22:46 Henk van der Lucht: Ik kan me niet voorstellen dat ze dat niet gedaan hebben. 00:22:51 Botte Jellema: Een heel goed verhaal, hè? 00:22:53 Henk van der Lucht: Ja, dat verhaal is bekend. 00:23:01 Botte Jellema: Je hoorde Henk van der Lucht, geboren en getogen in Hoek van Holland, aan de Nieuwe Waterweg die dit jaar 150 jaar bestaat. Henk is voorzitter van het Historisch Genootschap Hoek van Holland, en werkte voor zijn pensioen als loods in en rond de havens van Rotterdam. Dit was een aflevering van de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Bedankt voor het luisteren.

00:00:02 Botte Jellema: De Coentunnel in de rijksweg A10 Amsterdam-West. Het gevaarlijkste stukje snelweg van Nederland in 2019. Vooral de Noordelijke ingang is notoir. De stichting Incidentmanagement Nederland turfde daarin dat jaar 63 ongelukken. Dat is maar een stukje van de vele kilometers snelweg die Rijkswaterstaat goed in de gaten houdt - op afstand, met detectielussen in de weg en met camera's - zodat er zo snel mogelijk gereageerd wordt wanneer er toch iets niet goed gaat. Dat gebeurt vanuit de verkeerscentrales. Weet je wat nou grappig is? Op mijn weg hier naartoe ben ik ongeveer over al jouw camerabeelden heengereden, als ik het zo zie. 00:00:43 Chris de Bruin: We hebben je in de gaten gehouden, dat doen we altijd. 00:00:58 Botte Jellema: Je luistert naar de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. Deze aflevering gaat over de verkeerscentrale en maak ik samen met wegverkeersleider Chris de Bruin. Op verkeerscentrales wordt het wegverkeer op de grote wegen 24 uur per dag en 7 dagen in de week gemonitord en gestuurd. In Velsen-Zuid aan het Noordzeekanaal staat zo'n verkeerscentrale. Daar ontmoet ik Chris. Op een doordeweekse avond, een avond met een mysterieus wit autootje. 00:01:40 Botte Jellema: Chris, zou je kunnen beschrijven op welke plek we hier nu zijn? 00:01:44 Chris de Bruin: Verkeerscentrale Noordwest Nederland. Wij houden hier van ons grondgebied, Noord-Holland grotendeels, alle snelwegen in de gaten. 00:01:54 Botte Jellema: Crisis is dus wegverkeersleider. Hij houdt het verkeer in de gaten met die camera's en de lussen. Hij let op afwijkende situaties en houdt contact met weginspecteurs, aannemers en hulpdiensten. Chris neemt me mee naar een van de bureaus. Lessenaars noemt hij ze. 00:02:09 Chris de Bruin: Het is een track and trace voor ons. Hier kunnen wij dus alle weginspecteurs in zien. Dit is van heel Nederland. Iedereen die nu rijdt, hebben wij inzichtelijk, wat aangemeld is. 00:02:19 Botte Jellema: De regio van de verkeerscentrale in Velsen-Zuid is zo'n beetje Noord-Holland, grofweg tussen Eemnes, Haarlem en tussen Hoorn en Leiden, met Amsterdam in het midden. Je hebt sowieso wel vijf monitoren hier zo'n beetje op je bureau staan. En daarboven hangen nog drie gigantische schermen van, wat is het, 1 bij 1 meter? 00:02:38 Chris de Bruin: Ja, makkelijk. 00:02:40 Botte Jellema: Als de telefoon ging, moest ik mijn mond houden. 00:02:43 Chris de Bruin: We kunnen zelf zien wie er ongeveer belt. 00:02:45 Botte Jellema: Het telefoontje is voor een van de andere tien desks. Op de avond dat ik er ben, zijn er vier in bedrijf. Op de schermen zijn de camerabeelden te zien van boven de snelweg, zoals we die in een enkel geval weleens een keer op Youtube of in het nieuws zien verschijnen als er wat bijzonder aan de hand is. Wat kan je met die camera's allemaal doen en zien? Ik bedoel, ik zie natuurlijk het asfalt en de auto's erover voorbijrijden. Maar wat zie jij op die camera's? 00:03:17 Chris de Bruin: Het grootste gedeelte van de camera's die we nu zien, is gericht op de Coentunnel en alles wat daarin zit. 00:03:24 Botte Jellema: Misschien goed om er nog even bij te vermelden, je hebt drie van die schermen, ongeveer keer twintig beeldjes per scherm. Heel veel camerabeelden kun je hierop kwijt. 00:03:32 Chris de Bruin: Dat klopt. Het grootste deel wat we hier hebben, gaat echt om de tunnel. Dat komt omdat de tunnel aan bepaalde veiligheidseisen moet voldoen. Als je een incident hebt in een tunnel, is dat meteen vrij heftig. 00:03:47 Botte Jellema: Je kan maar twee kanten op in een tunnel. 00:03:49 Chris de Bruin: Precies. Dus dan heb je te maken met calamiteitenplannen en evacuatieroutes die eventueel ingezet moeten worden. Dus dat wordt heel serieus genomen, en dat is maar goed ook. Daar links hebben we meer de beelden dat je gewoon normale stukken snelweg in beeld kan krijgen. De dekking zoals ik hem net probeerde uit te leggen, waar we dekking hebben, kunnen we daar te allen tijde switchen. 00:04:13 Botte Jellema: In de tunnel hangen speakers. Chris kan zo met het microfoontje voor ons iets zeggen tegen de mensen in de tunnel. Maar hij kan nog meer. 00:04:22 Chris de Bruin: In uiterste situaties zou je zelfs op Radio 1 en 2 in kunnen breken in de tunnel, dat je over de radio omroept als iemand.. 00:04:29 Botte Jellema: Radiosignaal in de tunnel? 00:04:31 Chris de Bruin: Dat kan. 00:04:32 Botte Jellema: Heb je dat wel eens gedaan? 00:04:33 Chris de Bruin: Ik heb het wel eens gedaan voor een test. Maar gelukkig nooit in het echt hoeven doen. Dat zijn geen situaties waar je op zit te wachten. Dan ben je echt aan het evacueren. 00:04:42 Botte Jellema: Dat is echt de noodsituatie. Dat is natuurlijk heel alarmerend, als er ineens iets op je radio... 00:04:48 Chris de Bruin: Het is natuurlijk niet iedere radiozender waar je in kan. 00:04:52 Botte Jellema: Ik wilde net zeggen, dan moet je wel net naar Radio 1 of 2 luisteren. Je doet het natuurlijk met wat je hebt. 00:05:01 Chris de Bruin: Precies. En ondertussen wordt er ook omgeroepen in de tunnel. Als je bijvoorbeeld in de Oostbuis iets zou willen roepen, dan heb je hier een omroepsysteem. Die kan je selecteren, dan komt er een knopje op van: wil je omroepen? Die druk je in. Dan is het natuurlijk wel even handig als je van tevoren bedenkt wat je ongeveer wil zeggen. 00:05:23 Botte Jellema: Met een joystick op zijn bureau kan Chris de camera's bedienen. Sommige camera's kunnen echt heel ver inzoomen. 00:05:30 Chris de Bruin: Ik heb weleens gehad dat mensen vragen of je hun mobiele telefoon kunt vinden die op de snelweg ligt. Dan hebben ze getankt en dan ligt die telefoon dus op het dak, of portemonnee. Dan moet je toch echt een kamer hebben die goed kan zoomen, wil je dat kunnen vinden op een klein stukje wegdek. 00:05:44 Botte Jellema: Probeer je dat? 00:05:44 Chris de Bruin: Ja, dat proberen we serieus. Omdat je hele rare situaties krijgt. Sommige mensen hebben bijvoorbeeld echt wel wat geld in hun portemonnee en die gaan echt over de weg lopen, die gaan er achteraan. Dus je wil wel zorgen dat het veilig gesteld wordt. Meestal als we dat netjes opruimen, vinden we de eigenaar ook wel weer terug. 00:06:02 Botte Jellema: Maar jij kan portemonnees vinden met die camera's? 00:06:05 Chris de Bruin: Met bepaalde camera's kan dat absoluut. Het is niet eenvoudig is, maar dat gebeurt wel. 00:06:10 Botte Jellema: Waanzinnig. 00:06:12 Chris de Bruin: Ik heb ook weleens op de A9 een mevrouw haar laptop teruggevonden. Die was met haar laptop op het dak gaan rijden. Dat soort dingen gebeuren echt. 00:06:21 Botte Jellema: Even later valt Chris ineens iets op, op een van de beelden. 00:06:25 Chris de Bruin: Wacht heel even. 00:06:27 Botte Jellema: Zie je iets gebeuren? Daar staat iemand stil. 00:06:32 Chris de Bruin: Het is op de A10 links. Dat is dus met de camera die ik net selecteerde. Het is bij de toerit [onhoorbaar 00:06:39] Amstelveen. Hij rijdt heel langzaam. Maar je hebt daar dus geen vluchtstrook. Hij voegt zich gewoon nog in ook. In feite rijdt hij nu naar een kruis toe en dat is een heel verkeerd idee. Hij staat dan straks wel veilig, maar dit zijn dus altijd van die merkwaardige dingen, want die meneer die rijdt met zijn gevaarlichten aan en gaat alsnog gewoon invoegen. Hij rijdt, hoe hard zal het gaan, 40 per uur. Maar hij lijkt wel gewoon weg te rijden. Het lijkt wel alsof hij zijn TomTom aan het instellen was of iets. 00:07:19 Botte Jellema: Hoe viel het je nou net op dat dat gebeurde? Want het was maar heel klein op je scherm. 00:07:27 Chris de Bruin: Dit werk doe ik nu iets meer dan vier jaar en je krijg er op een gegeven moment oog voor. Dingen gaan opvallen mensen. Mensen die met gevarenlichten aanstaan, dat is een trigger. Daar kijk je direct naar. Dat valt heel snel op. 00:07:49 Botte Jellema: Chris werkt met veel verschillende systemen op de schermen voor zich. Op een daarvan is een grafische weergave van weggedeelten te zien. 00:07:56 Chris de Bruin: Dan kan je dus zeggen van: ik wil op de A8 links, 8.1, een kruis gaan plaatsen. Dan plaats je hem zo op rijstrook 2. 00:08:03 Botte Jellema: Heb je dat nu gedaan, of lijkt dat maar zo? 00:08:05 Chris de Bruin: Nog niet. Dan plaats je een kruis en dan geef je het kruis, de maatregel die je plaats, een naam. Dan gaat hij hem erop zetten zoals hij hem erop zet, dan combineer je hem en maak je het systeem eigen. Als je nu zegt, plaatsen, dan staat daadwerkelijk daar een kruis boven de weg. 00:08:23 Botte Jellema: Maar er is een knopje annuleren. 00:08:24 Chris de Bruin: Dat gaan we nu niet doen, want dan zijn de weggebruikers niet heel blij met mij. 00:08:28 Botte Jellema: Zo kan hij op een inzichtelijke manier zien waar welk kruis boven welke rijbaan precies zit, om op die manier het verkeer in juiste banen te leiden. Wat voor een soort inzicht moet je hebben in het verkeer en wegenstructuur om dit werk te kunnen doen? 00:08:45 Chris de Bruin: In het begin is het echt belangrijk dat je je gebiedskennis op peil hebt. Dat je weet welke weg waar loopt. Waar begint de weg, waar eindigt de weg? Waar gaat hij naartoe? Wat is rechts en wat is links? Dat is echt heel belangrijk. Als je niet weet wat rechts of links is... 00:09:01 Botte Jellema: Een beetje ruimtelijk inzicht hebben. En de situatie ter plekke... Of ter plekke, dit gaat over ettelijke tientallen kilometers aan snelweg waar je het over hebt. 00:09:11 Chris de Bruin: In de loop der tijd ga je dat allemaal echt wel leren, maar je moet gewoon je weggebied goed kennen, je moet weten waar welke hectometer zich ongeveer bevindt. Als iemand jou midden in de nacht wakker maakt en die zegt: de A7 links 14.3, dan moet jij kunnen aanwijzen waar dat ongeveer is. Als je dat niet kan, dan ga je dus een enorm zoekplaatje krijgen. Als een politieagent belt van, ik sta daar en daar, ik wil een kruis, en jij weet niet waar dat is, dan zit je met een probleem. Dus dat heb je echt nodig. 00:09:45 Botte Jellema: Chris, wat mij nu ook opvalt - ik zit hier bijna anderhalf uur - het is hier zo rustig. 00:09:51 Chris de Bruin: Dat is ook echt iets wat je wil, omdat het soms heel hectisch kan zijn, dat je meerdere dingen tegelijk aan het doen bent. Dan heb je niks aan schreeuwerij en druk gedoe. Dat helpt helemaal niet. Dan is het heel storend als iemand door het telefoongesprek heen praat. Dat proberen we hier zoveel mogelijk te voorkomen. 00:10:11 Botte Jellema: Want soms gaat het echt om het redden van levens. Chris vertelt over die keer dat hij vanaf een hulppost, een telefoon in een tunnel, werd gebeld. 00:10:20 Chris de Bruin: In dit geval was het iemand die ruzie had gehad met een taxichauffeur en die was daarvan helemaal onder de indruk en in de stress. Die had meerdere traumatische ervaringen meegemaakt met geweld. Die stak een verhaal af, dat hij het allemaal niet meer zag zitten en dat hij de tunnelbuis in ging rennen. Dat zijn natuurlijk wel hele rare telefoontjes. Wat ik net al vertel, ineens kan het zomaar allemaal veranderen. Dan gaat één telefoontje af en moet je handelen en nadenken over: dit is niet alledaags, hoe anticipeer ik hierop, hoe ga ik hierop reageren en wat gaan we doen? 00:10:58 Botte Jellema: Wat heb je gedaan? 00:11:01 Chris de Bruin: Ik had het geluk dat ik een ervaren collega naast me had zitten die de handelingen met de tunnel over aan het nemen was, dus die kon afkruisen, afsluiten en dat soort zaken, waardoor ik mij echt puur op het gesprek met hem kon richten. Ik ben heel rustig met hem gaan praten over waarom hij dat wil en wat we gingen doen, hoe we het gingen oplossen, wat ik daarin kon betekenen. Zo hield ik hem eigenlijk zo lang mogelijk aan de praat en ondertussen waren de hulpdiensten onderweg. Ik heb uitgelegd dat we de tunnel gingen afsluiten, dat het rustiger om hem heen werd. Hij kon duidelijk de prikkels van het verkeer niet meer aan. Dat werd hem allemaal te veel. Zo heb ik hem heel rustig aan door het hele proces proberen heen te praten, totdat de hulpdiensten arriveerden en hem aanspraken. Die hebben hem uiteindelijk meegenomen en een veilig heenkomen gegeven. Dat was een hele bijzondere situatie. 00:11:55 Chris de Bruin: Die meneer is volgens mij daarna ook niet meer naar huis toe gereden. Die is door een familielid opgehaald, omdat hij ook niet meer in staat was om zelf nog een keer achter het stuur te gaan zitten. Hij was behoorlijk in de war en aangeslagen. 00:12:09 Botte Jellema: Dat doet bij jou ook een beroep op een hele andere set vaardigheden ook. 00:12:17 Chris de Bruin: Ik heb zelf gelukkig hiervoor nog in een penitentiaire inrichting gewerkt, daar heb je dit soort ervaringen natuurlijk ook wel. Dit soort gesprekken voer je dan ook met mensen. Je bent er wel een beetje op bedacht. Je weet wel ongeveer hoe je iemand moet aansturen en wat je wel en niet moet doen. In dit geval was het in principe een heel helder iemand die alleen onwijs overstuur was. Je kon uit zijn overtuiging horen dat hij eigenlijk niet van plan was om echt tegen het verkeer in te gaan rennen. Maar hij had ook niet veel meer nodig. Dan is het fijn dat je iemand op die manier nog kan helpen. 00:12:59 Botte Jellema: De telefoon gaat: de politie. Het gaat over een langzaam rijdend autootje. 00:13:08 Chris de Bruin: Ik ga even met je meekijken. 4.5, zei je? Ik zie nog niet direct gekke dingen, moet ik eerlijk zeggen. Misschien is hij er bij [onhoorbaar 00:13:20] ook al afgerold. 00:13:21 Botte Jellema: Christ gaat op zoek naar het autootje, met zijn camera's. 00:13:24 Chris de Bruin: Dit is een melding van de ringweg surveillance en die hebben een melding gekregen van een autootje wat heel langzaam richting de A1 rijdt vanaf de A10. Die proberen we voor hen in beeld te krijgen om even bij te praten waar die auto zich begeeft en waar hij ongeveer rijdt. 00:13:45 Botte Jellema: Misschien is dat hetzelfde autootje wel. 00:13:46 Chris de Bruin: Het zou zomaar kunnen, je weet het niet. Dat kan je inderdaad weleens meemaken, dat dat soort dingen ergens anders weer opduiken. Ik denk dat dat hem is. 00:14:00 Botte Jellema: Daar rijdt eentje echt wel heel langzaam, ten opzichte van het andere verkeer in ieder geval. Remlichten. Gevaarlichten. 00:14:13 Chris de Bruin: Dit is dus het probleem. Je vroeg daarnet aan mij natuurlijk over wat belangrijk is met dit werk. Als je dus niet goed uitkomt met rechts of links of dat soort zaken, wordt het een heel lastig verhaal om te oriënteren waar je nou naar kijkt. 00:14:28 Botte Jellema: Je moet een behoorlijk richtingsgevoel hebben, zogezegd. 00:14:31 Chris de Bruin: Je moet echt goed weten waar je nou naar kijkt en waar je echt niet naar kijkt en waar wegen op zich naartoe lopen. Daar gebruiken we uiteindelijk ook wel weer hectometers voor. Je kan ook verkeersborden bekijken. Dus dat is dan je grote winst. 00:14:50 Botte Jellema: Als je een beetje weet hoe het er daar uitziet, helpt dat veel. 00:14:53 Chris de Bruin: Echt heel veel. 00:14:55 Botte Jellema: Hij stapt uit. Er gaat een deur open. 00:14:56 Chris de Bruin: Geen idee wat deze allemaal aan het doen is. Dan zie je hoe dicht iemand gewoon op de weg staat. 00:15:04 Botte Jellema: En daar verder ook niet echt iets mee lijkt te doen, met dat gegeven. 00:15:08 Chris de Bruin: Je ziet ook dat hij of helemaal niet door heeft dat dat potentieel gevaarlijk is.... Ik weet niet waar deze mee bezig is op dit moment. 00:15:18 Botte Jellema: Hij stapt weer in. 00:15:19 Chris de Bruin: Dit is dus wat je in dit werk heel regelmatig meemaakt. 00:15:24 Botte Jellema: Gewoon een enorme hoeveelheid vraagtekens in feite. 00:15:26 Chris de Bruin: Dat is voor jezelf een beetje in te vullen van wat gaan we hier nou mee doen? 00:15:32 Botte Jellema: Wat moet je hiermee? 00:15:33 Chris de Bruin: Heeft het zin om hier iets naast te plaatsen of echt niet? 00:15:38 Botte Jellema: En ernaast plaatsen, dan bedoel je of je een rijbaan bijvoorbeeld afkruist. 00:15:43 Chris de Bruin: Ja. Ik heb niet het idee... Hi gaat weer rijden. Nu is het vervelend, omdat hij weer gaat rijden, ik kan moeilijk kilometers lang gaan afkruisen. Ik ga toch even de politie bellen. Hoi, Jan. Je spreekt met Chris, verkeerscentrale. Ik heb op de A1 links nu ongeveer ter hoogte van 5.4 een voertuig dat ongelooflijk langzaam rijdt. Het is een wit klein autootjes, ik kan niet exact tellen wat voor merk het is. Hij rijdt nu richting de A10 links, meen ik. Of gaat hij nou toch weer Zeeburg door? Ik denk dat hij naar Zeeburg rijdt. Dank je wel. 00:16:35 Botte Jellema: Je hebt toch een baan afgekruist? 00:16:36 Chris de Bruin: Ja, ik had toch eventjes rijstrook 3 afgekruist, maar helaas is de bestuurder diagonaal overgestoken en hebben die kruizen dan niet veel zin meer. Ik ga nu proberen om in beeld te houden waar die auto rijdt. Hij lijkt hier nu te rijden en hij lijkt ook iets harder te gaan dan net. Maar ik heb het idee dat deze persoon een beetje verdwaald is. Nou zijn dit ook wel dingen die niet alledaags zijn, dat je dit zo loopt te volgen. 00:17:04 Botte Jellema: Ik vind het wel spannend. Ik hoop maar dat er niks gebeurt. 00:17:08 Chris de Bruin: Je weet nooit wat dit soort mensen gaan doen. Ze kunnen ook zomaar ineens weer denken van... 00:17:12 Botte Jellema: Er rijdt nu een vrachtwagen achter en die ziet de remlichten aangaan. Die knippert nu ook met zijn lampen, zo te zien. 00:17:17 Chris de Bruin: Het kan zomaar gebeuren dat iemand op het laatste moment toch ineens denkt van, ik ga toch even die afrit pakken, en toch in een keer opzij gooien. Dat zijn best lastige meldingen. Ook omdat je iemand moet proberen te volgen, wat ook niet altijd even eenvoudig is. 00:17:34 Botte Jellema: Je bent aan het laveren met camera's. Ik ben zelf inmiddels helemaal kwijt waar we zijn. 00:17:39 Chris de Bruin: We zijn nu vlak voor de Zeeburgtunnel. 00:17:41 Botte Jellema: De politie is op pad, maar het witte autootje is inmiddels uit beeld. Op zich goed nieuws, want dan zijn er in ieder geval op de snelweg geen ongelukken gebeurd. Zelf ben ik het autootje al veel eerder dan Chris kwijtgeraakt, bij het schakelen tussen en het zwenken met de verschillende camera's. 00:17:57 Chris de Bruin: Bij mij is hij een keer naar beneden eraf gegaan, terug omhoog. Ik denk dat die persoon een beetje verdwaald is. Misschien dat hij bij die afrit staat, Paul. Afrit Zeeburg. Deze naar rechts, daar beneden volgens mij. 00:18:12 Botte Jellema: Het autootje zien we niet meer. Na een paar toch wel gevaarlijke manoeuvres is het goed gekomen: een afslag genomen of de route teruggevonden en opgegaan in het andere verkeer. Alle kruisen zijn weer boven de weg vandaan gehaald en Chris houdt de overige wegen weer in de gaten. Ik rijd met een gerust hart weer terug, door de Coentunnel, die er voor mij ineens net even anders uitziet. Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Deze keer hadden we een ontmoeting met Chris de Bruin. Hij is wegverkeersleider in de verkeerscentrale Noordwest Nederland in Velsen-Zuid bij Rijkswaterstaat. Bedankt voor het luisteren. 13 Rijkswaterstaat kijkt naar ons.mp3 00:00:02 Botte Jellema: De Coentunnel in de rijksweg A10 Amsterdam-West. Het gevaarlijkste stukje snelweg van Nederland in 2019. Vooral de Noordelijke ingang is notoir. De stichting Incidentmanagement Nederland turfde daarin dat jaar 63 ongelukken. Dat is maar een stukje van de vele kilometers snelweg die Rijkswaterstaat goed in de gaten houdt - op afstand, met detectielussen in de weg en met camera's - zodat er zo snel mogelijk gereageerd wordt wanneer er toch iets niet goed gaat. Dat gebeurt vanuit de verkeerscentrales. Weet je wat nou grappig is? Op mijn weg hier naartoe ben ik ongeveer over al jouw camerabeelden heengereden, als ik het zo zie. 00:00:43 Chris de Bruin: We hebben je in de gaten gehouden, dat doen we altijd. 00:00:58 Botte Jellema: Je luistert naar de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. Deze aflevering gaat over de verkeerscentrale en maak ik samen met wegverkeersleider Chris de Bruin. Op verkeerscentrales wordt het wegverkeer op de grote wegen 24 uur per dag en 7 dagen in de week gemonitord en gestuurd. In Velsen-Zuid aan het Noordzeekanaal staat zo'n verkeerscentrale. Daar ontmoet ik Chris. Op een doordeweekse avond, een avond met een mysterieus wit autootje. 00:01:40 Botte Jellema: Chris, zou je kunnen beschrijven op welke plek we hier nu zijn? 00:01:44 Chris de Bruin: Verkeerscentrale Noordwest Nederland. Wij houden hier van ons grondgebied, Noord-Holland grotendeels, alle snelwegen in de gaten. 00:01:54 Botte Jellema: Crisis is dus wegverkeersleider. Hij houdt het verkeer in de gaten met die camera's en de lussen. Hij let op afwijkende situaties en houdt contact met weginspecteurs, aannemers en hulpdiensten. Chris neemt me mee naar een van de bureaus. Lessenaars noemt hij ze. 00:02:09 Chris de Bruin: Het is een track and trace voor ons. Hier kunnen wij dus alle weginspecteurs in zien. Dit is van heel Nederland. Iedereen die nu rijdt, hebben wij inzichtelijk, wat aangemeld is. 00:02:19 Botte Jellema: De regio van de verkeerscentrale in Velsen-Zuid is zo'n beetje Noord-Holland, grofweg tussen Eemnes, Haarlem en tussen Hoorn en Leiden, met Amsterdam in het midden. Je hebt sowieso wel vijf monitoren hier zo'n beetje op je bureau staan. En daarboven hangen nog drie gigantische schermen van, wat is het, 1 bij 1 meter? 00:02:38 Chris de Bruin: Ja, makkelijk. 00:02:40 Botte Jellema: Als de telefoon ging, moest ik mijn mond houden. 00:02:43 Chris de Bruin: We kunnen zelf zien wie er ongeveer belt. 00:02:45 Botte Jellema: Het telefoontje is voor een van de andere tien desks. Op de avond dat ik er ben, zijn er vier in bedrijf. Op de schermen zijn de camerabeelden te zien van boven de snelweg, zoals we die in een enkel geval weleens een keer op Youtube of in het nieuws zien verschijnen als er wat bijzonder aan de hand is. Wat kan je met die camera's allemaal doen en zien? Ik bedoel, ik zie natuurlijk het asfalt en de auto's erover voorbijrijden. Maar wat zie jij op die camera's? 00:03:17 Chris de Bruin: Het grootste gedeelte van de camera's die we nu zien, is gericht op de Coentunnel en alles wat daarin zit. 00:03:24 Botte Jellema: Misschien goed om er nog even bij te vermelden, je hebt drie van die schermen, ongeveer keer twintig beeldjes per scherm. Heel veel camerabeelden kun je hierop kwijt. 00:03:32 Chris de Bruin: Dat klopt. Het grootste deel wat we hier hebben, gaat echt om de tunnel. Dat komt omdat de tunnel aan bepaalde veiligheidseisen moet voldoen. Als je een incident hebt in een tunnel, is dat meteen vrij heftig. 00:03:47 Botte Jellema: Je kan maar twee kanten op in een tunnel. 00:03:49 Chris de Bruin: Precies. Dus dan heb je te maken met calamiteitenplannen en evacuatieroutes die eventueel ingezet moeten worden. Dus dat wordt heel serieus genomen, en dat is maar goed ook. Daar links hebben we meer de beelden dat je gewoon normale stukken snelweg in beeld kan krijgen. De dekking zoals ik hem net probeerde uit te leggen, waar we dekking hebben, kunnen we daar te allen tijde switchen. 00:04:13 Botte Jellema: In de tunnel hangen speakers. Chris kan zo met het microfoontje voor ons iets zeggen tegen de mensen in de tunnel. Maar hij kan nog meer. 00:04:22 Chris de Bruin: In uiterste situaties zou je zelfs op Radio 1 en 2 in kunnen breken in de tunnel, dat je over de radio omroept als iemand.. 00:04:29 Botte Jellema: Radiosignaal in de tunnel? 00:04:31 Chris de Bruin: Dat kan. 00:04:32 Botte Jellema: Heb je dat wel eens gedaan? 00:04:33 Chris de Bruin: Ik heb het wel eens gedaan voor een test. Maar gelukkig nooit in het echt hoeven doen. Dat zijn geen situaties waar je op zit te wachten. Dan ben je echt aan het evacueren. 00:04:42 Botte Jellema: Dat is echt de noodsituatie. Dat is natuurlijk heel alarmerend, als er ineens iets op je radio... 00:04:48 Chris de Bruin: Het is natuurlijk niet iedere radiozender waar je in kan. 00:04:52 Botte Jellema: Ik wilde net zeggen, dan moet je wel net naar Radio 1 of 2 luisteren. Je doet het natuurlijk met wat je hebt. 00:05:01 Chris de Bruin: Precies. En ondertussen wordt er ook omgeroepen in de tunnel. Als je bijvoorbeeld in de Oostbuis iets zou willen roepen, dan heb je hier een omroepsysteem. Die kan je selecteren, dan komt er een knopje op van: wil je omroepen? Die druk je in. Dan is het natuurlijk wel even handig als je van tevoren bedenkt wat je ongeveer wil zeggen. 00:05:23 Botte Jellema: Met een joystick op zijn bureau kan Chris de camera's bedienen. Sommige camera's kunnen echt heel ver inzoomen. 00:05:30 Chris de Bruin: Ik heb weleens gehad dat mensen vragen of je hun mobiele telefoon kunt vinden die op de snelweg ligt. Dan hebben ze getankt en dan ligt die telefoon dus op het dak, of portemonnee. Dan moet je toch echt een kamer hebben die goed kan zoomen, wil je dat kunnen vinden op een klein stukje wegdek. 00:05:44 Botte Jellema: Probeer je dat? 00:05:44 Chris de Bruin: Ja, dat proberen we serieus. Omdat je hele rare situaties krijgt. Sommige mensen hebben bijvoorbeeld echt wel wat geld in hun portemonnee en die gaan echt over de weg lopen, die gaan er achteraan. Dus je wil wel zorgen dat het veilig gesteld wordt. Meestal als we dat netjes opruimen, vinden we de eigenaar ook wel weer terug. 00:06:02 Botte Jellema: Maar jij kan portemonnees vinden met die camera's? 00:06:05 Chris de Bruin: Met bepaalde camera's kan dat absoluut. Het is niet eenvoudig is, maar dat gebeurt wel. 00:06:10 Botte Jellema: Waanzinnig. 00:06:12 Chris de Bruin: Ik heb ook weleens op de A9 een mevrouw haar laptop teruggevonden. Die was met haar laptop op het dak gaan rijden. Dat soort dingen gebeuren echt. 00:06:21 Botte Jellema: Even later valt Chris ineens iets op, op een van de beelden. 00:06:25 Chris de Bruin: Wacht heel even. 00:06:27 Botte Jellema: Zie je iets gebeuren? Daar staat iemand stil. 00:06:32 Chris de Bruin: Het is op de A10 links. Dat is dus met de camera die ik net selecteerde. Het is bij de toerit [onhoorbaar 00:06:39] Amstelveen. Hij rijdt heel langzaam. Maar je hebt daar dus geen vluchtstrook. Hij voegt zich gewoon nog in ook. In feite rijdt hij nu naar een kruis toe en dat is een heel verkeerd idee. Hij staat dan straks wel veilig, maar dit zijn dus altijd van die merkwaardige dingen, want die meneer die rijdt met zijn gevaarlichten aan en gaat alsnog gewoon invoegen. Hij rijdt, hoe hard zal het gaan, 40 per uur. Maar hij lijkt wel gewoon weg te rijden. Het lijkt wel alsof hij zijn TomTom aan het instellen was of iets. 00:07:19 Botte Jellema: Hoe viel het je nou net op dat dat gebeurde? Want het was maar heel klein op je scherm. 00:07:27 Chris de Bruin: Dit werk doe ik nu iets meer dan vier jaar en je krijg er op een gegeven moment oog voor. Dingen gaan opvallen mensen. Mensen die met gevarenlichten aanstaan, dat is een trigger. Daar kijk je direct naar. Dat valt heel snel op. 00:07:49 Botte Jellema: Chris werkt met veel verschillende systemen op de schermen voor zich. Op een daarvan is een grafische weergave van weggedeelten te zien. 00:07:56 Chris de Bruin: Dan kan je dus zeggen van: ik wil op de A8 links, 8.1, een kruis gaan plaatsen. Dan plaats je hem zo op rijstrook 2. 00:08:03 Botte Jellema: Heb je dat nu gedaan, of lijkt dat maar zo? 00:08:05 Chris de Bruin: Nog niet. Dan plaats je een kruis en dan geef je het kruis, de maatregel die je plaats, een naam. Dan gaat hij hem erop zetten zoals hij hem erop zet, dan combineer je hem en maak je het systeem eigen. Als je nu zegt, plaatsen, dan staat daadwerkelijk daar een kruis boven de weg. 00:08:23 Botte Jellema: Maar er is een knopje annuleren. 00:08:24 Chris de Bruin: Dat gaan we nu niet doen, want dan zijn de weggebruikers niet heel blij met mij. 00:08:28 Botte Jellema: Zo kan hij op een inzichtelijke manier zien waar welk kruis boven welke rijbaan precies zit, om op die manier het verkeer in juiste banen te leiden. Wat voor een soort inzicht moet je hebben in het verkeer en wegenstructuur om dit werk te kunnen doen? 00:08:45 Chris de Bruin: In het begin is het echt belangrijk dat je je gebiedskennis op peil hebt. Dat je weet welke weg waar loopt. Waar begint de weg, waar eindigt de weg? Waar gaat hij naartoe? Wat is rechts en wat is links? Dat is echt heel belangrijk. Als je niet weet wat rechts of links is... 00:09:01 Botte Jellema: Een beetje ruimtelijk inzicht hebben. En de situatie ter plekke... Of ter plekke, dit gaat over ettelijke tientallen kilometers aan snelweg waar je het over hebt. 00:09:11 Chris de Bruin: In de loop der tijd ga je dat allemaal echt wel leren, maar je moet gewoon je weggebied goed kennen, je moet weten waar welke hectometer zich ongeveer bevindt. Als iemand jou midden in de nacht wakker maakt en die zegt: de A7 links 14.3, dan moet jij kunnen aanwijzen waar dat ongeveer is. Als je dat niet kan, dan ga je dus een enorm zoekplaatje krijgen. Als een politieagent belt van, ik sta daar en daar, ik wil een kruis, en jij weet niet waar dat is, dan zit je met een probleem. Dus dat heb je echt nodig. 00:09:45 Botte Jellema: Chris, wat mij nu ook opvalt - ik zit hier bijna anderhalf uur - het is hier zo rustig. 00:09:51 Chris de Bruin: Dat is ook echt iets wat je wil, omdat het soms heel hectisch kan zijn, dat je meerdere dingen tegelijk aan het doen bent. Dan heb je niks aan schreeuwerij en druk gedoe. Dat helpt helemaal niet. Dan is het heel storend als iemand door het telefoongesprek heen praat. Dat proberen we hier zoveel mogelijk te voorkomen. 00:10:11 Botte Jellema: Want soms gaat het echt om het redden van levens. Chris vertelt over die keer dat hij vanaf een hulppost, een telefoon in een tunnel, werd gebeld. 00:10:20 Chris de Bruin: In dit geval was het iemand die ruzie had gehad met een taxichauffeur en die was daarvan helemaal onder de indruk en in de stress. Die had meerdere traumatische ervaringen meegemaakt met geweld. Die stak een verhaal af, dat hij het allemaal niet meer zag zitten en dat hij de tunnelbuis in ging rennen. Dat zijn natuurlijk wel hele rare telefoontjes. Wat ik net al vertel, ineens kan het zomaar allemaal veranderen. Dan gaat één telefoontje af en moet je handelen en nadenken over: dit is niet alledaags, hoe anticipeer ik hierop, hoe ga ik hierop reageren en wat gaan we doen? 00:10:58 Botte Jellema: Wat heb je gedaan? 00:11:01 Chris de Bruin: Ik had het geluk dat ik een ervaren collega naast me had zitten die de handelingen met de tunnel over aan het nemen was, dus die kon afkruisen, afsluiten en dat soort zaken, waardoor ik mij echt puur op het gesprek met hem kon richten. Ik ben heel rustig met hem gaan praten over waarom hij dat wil en wat we gingen doen, hoe we het gingen oplossen, wat ik daarin kon betekenen. Zo hield ik hem eigenlijk zo lang mogelijk aan de praat en ondertussen waren de hulpdiensten onderweg. Ik heb uitgelegd dat we de tunnel gingen afsluiten, dat het rustiger om hem heen werd. Hij kon duidelijk de prikkels van het verkeer niet meer aan. Dat werd hem allemaal te veel. Zo heb ik hem heel rustig aan door het hele proces proberen heen te praten, totdat de hulpdiensten arriveerden en hem aanspraken. Die hebben hem uiteindelijk meegenomen en een veilig heenkomen gegeven. Dat was een hele bijzondere situatie. 00:11:55 Chris de Bruin: Die meneer is volgens mij daarna ook niet meer naar huis toe gereden. Die is door een familielid opgehaald, omdat hij ook niet meer in staat was om zelf nog een keer achter het stuur te gaan zitten. Hij was behoorlijk in de war en aangeslagen. 00:12:09 Botte Jellema: Dat doet bij jou ook een beroep op een hele andere set vaardigheden ook. 00:12:17 Chris de Bruin: Ik heb zelf gelukkig hiervoor nog in een penitentiaire inrichting gewerkt, daar heb je dit soort ervaringen natuurlijk ook wel. Dit soort gesprekken voer je dan ook met mensen. Je bent er wel een beetje op bedacht. Je weet wel ongeveer hoe je iemand moet aansturen en wat je wel en niet moet doen. In dit geval was het in principe een heel helder iemand die alleen onwijs overstuur was. Je kon uit zijn overtuiging horen dat hij eigenlijk niet van plan was om echt tegen het verkeer in te gaan rennen. Maar hij had ook niet veel meer nodig. Dan is het fijn dat je iemand op die manier nog kan helpen. 00:12:59 Botte Jellema: De telefoon gaat: de politie. Het gaat over een langzaam rijdend autootje. 00:13:08 Chris de Bruin: Ik ga even met je meekijken. 4.5, zei je? Ik zie nog niet direct gekke dingen, moet ik eerlijk zeggen. Misschien is hij er bij [onhoorbaar 00:13:20] ook al afgerold. 00:13:21 Botte Jellema: Christ gaat op zoek naar het autootje, met zijn camera's. 00:13:24 Chris de Bruin: Dit is een melding van de ringweg surveillance en die hebben een melding gekregen van een autootje wat heel langzaam richting de A1 rijdt vanaf de A10. Die proberen we voor hen in beeld te krijgen om even bij te praten waar die auto zich begeeft en waar hij ongeveer rijdt. 00:13:45 Botte Jellema: Misschien is dat hetzelfde autootje wel. 00:13:46 Chris de Bruin: Het zou zomaar kunnen, je weet het niet. Dat kan je inderdaad weleens meemaken, dat dat soort dingen ergens anders weer opduiken. Ik denk dat dat hem is. 00:14:00 Botte Jellema: Daar rijdt eentje echt wel heel langzaam, ten opzichte van het andere verkeer in ieder geval. Remlichten. Gevaarlichten. 00:14:13 Chris de Bruin: Dit is dus het probleem. Je vroeg daarnet aan mij natuurlijk over wat belangrijk is met dit werk. Als je dus niet goed uitkomt met rechts of links of dat soort zaken, wordt het een heel lastig verhaal om te oriënteren waar je nou naar kijkt. 00:14:28 Botte Jellema: Je moet een behoorlijk richtingsgevoel hebben, zogezegd. 00:14:31 Chris de Bruin: Je moet echt goed weten waar je nou naar kijkt en waar je echt niet naar kijkt en waar wegen op zich naartoe lopen. Daar gebruiken we uiteindelijk ook wel weer hectometers voor. Je kan ook verkeersborden bekijken. Dus dat is dan je grote winst. 00:14:50 Botte Jellema: Als je een beetje weet hoe het er daar uitziet, helpt dat veel. 00:14:53 Chris de Bruin: Echt heel veel. 00:14:55 Botte Jellema: Hij stapt uit. Er gaat een deur open. 00:14:56 Chris de Bruin: Geen idee wat deze allemaal aan het doen is. Dan zie je hoe dicht iemand gewoon op de weg staat. 00:15:04 Botte Jellema: En daar verder ook niet echt iets mee lijkt te doen, met dat gegeven. 00:15:08 Chris de Bruin: Je ziet ook dat hij of helemaal niet door heeft dat dat potentieel gevaarlijk is.... Ik weet niet waar deze mee bezig is op dit moment. 00:15:18 Botte Jellema: Hij stapt weer in. 00:15:19 Chris de Bruin: Dit is dus wat je in dit werk heel regelmatig meemaakt. 00:15:24 Botte Jellema: Gewoon een enorme hoeveelheid vraagtekens in feite. 00:15:26 Chris de Bruin: Dat is voor jezelf een beetje in te vullen van wat gaan we hier nou mee doen? 00:15:32 Botte Jellema: Wat moet je hiermee? 00:15:33 Chris de Bruin: Heeft het zin om hier iets naast te plaatsen of echt niet? 00:15:38 Botte Jellema: En ernaast plaatsen, dan bedoel je of je een rijbaan bijvoorbeeld afkruist. 00:15:43 Chris de Bruin: Ja. Ik heb niet het idee... Hi gaat weer rijden. Nu is het vervelend, omdat hij weer gaat rijden, ik kan moeilijk kilometers lang gaan afkruisen. Ik ga toch even de politie bellen. Hoi, Jan. Je spreekt met Chris, verkeerscentrale. Ik heb op de A1 links nu ongeveer ter hoogte van 5.4 een voertuig dat ongelooflijk langzaam rijdt. Het is een wit klein autootjes, ik kan niet exact tellen wat voor merk het is. Hij rijdt nu richting de A10 links, meen ik. Of gaat hij nou toch weer Zeeburg door? Ik denk dat hij naar Zeeburg rijdt. Dank je wel. 00:16:35 Botte Jellema: Je hebt toch een baan afgekruist? 00:16:36 Chris de Bruin: Ja, ik had toch eventjes rijstrook 3 afgekruist, maar helaas is de bestuurder diagonaal overgestoken en hebben die kruizen dan niet veel zin meer. Ik ga nu proberen om in beeld te houden waar die auto rijdt. Hij lijkt hier nu te rijden en hij lijkt ook iets harder te gaan dan net. Maar ik heb het idee dat deze persoon een beetje verdwaald is. Nou zijn dit ook wel dingen die niet alledaags zijn, dat je dit zo loopt te volgen. 00:17:04 Botte Jellema: Ik vind het wel spannend. Ik hoop maar dat er niks gebeurt. 00:17:08 Chris de Bruin: Je weet nooit wat dit soort mensen gaan doen. Ze kunnen ook zomaar ineens weer denken van... 00:17:12 Botte Jellema: Er rijdt nu een vrachtwagen achter en die ziet de remlichten aangaan. Die knippert nu ook met zijn lampen, zo te zien. 00:17:17 Chris de Bruin: Het kan zomaar gebeuren dat iemand op het laatste moment toch ineens denkt van, ik ga toch even die afrit pakken, en toch in een keer opzij gooien. Dat zijn best lastige meldingen. Ook omdat je iemand moet proberen te volgen, wat ook niet altijd even eenvoudig is. 00:17:34 Botte Jellema: Je bent aan het laveren met camera's. Ik ben zelf inmiddels helemaal kwijt waar we zijn. 00:17:39 Chris de Bruin: We zijn nu vlak voor de Zeeburgtunnel. 00:17:41 Botte Jellema: De politie is op pad, maar het witte autootje is inmiddels uit beeld. Op zich goed nieuws, want dan zijn er in ieder geval op de snelweg geen ongelukken gebeurd. Zelf ben ik het autootje al veel eerder dan Chris kwijtgeraakt, bij het schakelen tussen en het zwenken met de verschillende camera's. 00:17:57 Chris de Bruin: Bij mij is hij een keer naar beneden eraf gegaan, terug omhoog. Ik denk dat die persoon een beetje verdwaald is. Misschien dat hij bij die afrit staat, Paul. Afrit Zeeburg. Deze naar rechts, daar beneden volgens mij. 00:18:12 Botte Jellema: Het autootje zien we niet meer. Na een paar toch wel gevaarlijke manoeuvres is het goed gekomen: een afslag genomen of de route teruggevonden en opgegaan in het andere verkeer. Alle kruisen zijn weer boven de weg vandaan gehaald en Chris houdt de overige wegen weer in de gaten. Ik rijd met een gerust hart weer terug, door de Coentunnel, die er voor mij ineens net even anders uitziet. Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Deze keer hadden we een ontmoeting met Chris de Bruin. Hij is wegverkeersleider in de verkeerscentrale Noordwest Nederland in Velsen-Zuid bij Rijkswaterstaat. Bedankt voor het luisteren!

00:00:00 Bewoner Max Havelaar flat: "Het is echt een soort van magische grens, de snelweg, de ringweg, laat ik het zo zeggen." 00:00:09 Botte Jellema: En dan hebben we het over de Ring Amsterdam, de A10. Welkom bij de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. 00:00:17 Botte Jellema: Het is in 2020 30 jaar geleden dat de A10 om Amsterdam werd voltooid. Reden om even in te zoemen op deze weg die een paar unieke kenmerken heeft. De Ring is het grootste bouwwerk van Amsterdam en het is, net als de beroemde grachten indertijd, aangelegd als functionele infrastructuur rond de binnenstad. Een beetje minder romantisch, maar misschien wel net zo beeldbepalend. Ik spreek met Esther Reith. Zij is stedenbouwkundige van de gemeente Amsterdam. We zijn in een hoog gebouw vlak langs de Ringweg-West, het deel van de A10 tussen de Coentunnel en het knooppunt De Nieuwe Meer. Wat voor relatie heb je zelf met de ring A10 van Amsterdam? 00:00:57 Esther Reith: Ik woon in Amsterdam en ik woon ongeveer op een kilometer hemelsbreed afstand van de plek waar we hier zitten, aan de A10 West, richting de binnenstad. Dus ik woon binnen de Ring en als ik in bed lig, dan hoor ik 's nachts wel eens de auto's razen als de wind uit het westen komt. 00:01:19 Botte Jellema: Wat voor gedachtes horen daarbij? 00:01:21 Esther Reith: Dat vind ik het mindere punt van de A10. 00:01:26 Botte Jellema: Als je hem zo van boven bekijkt valt pas op hoeveel auto's en vrachtauto's er wel niet voorbijkomen. De continue aan- en afvoer van mensen en pakketjes voor de grootste stad van het land. Ik vraag Esther hoe zij de A10 ziet als stedenbouwkundige. 'Een fijne weg', noemt ze hem. 00:01:44 Esther Reith: Ik moet er niet aan denken dat al dat autoverkeer op het wegennet van Amsterdam zelf zit. Je ziet echt een ring van asfalt, van witte lijnen, van blauwe borden en vangrails en geluidschermen. Als je op de Ring zelf rijdt, dan ziet hij er eigenlijk overal hetzelfde uit, maar als je in de stad bent is dat natuurlijk niet zo. Als ik hier zo uit het raam kijk, dan zie ik echt een lange ring van asfalt. 00:02:15 Botte Jellema: Het is de Ring West waar wij op kijken. Ik ken mensen die er bang voor zijn. 00:02:20 Esther Reith: Waarom? 00:02:22 Botte Jellema: Dat ze er in de auto overheen moeten rijden. Weet je, zoals mensen ook bang zijn voor de periferie. 00:02:30 Esther Reith: Ja, dat kan ik me wel voorstellen, want ik ben zelf ook niet zo dol op autorijden, dus die emotie begrijp ik wel. Maar ik ken ook nog een verhaal, dat mensen het een attractie vinden, vooral kinderen. Er zijn kinderen in Amsterdam die het niet zo goed hebben en die niet zo vaak op de Ring komen. En als ze er dan op komen, dan is het net alsof ze naar een of ander pretpark gaan, door wat ze allemaal zien. 00:03:03 Botte Jellema: En hoe ziet voor haar een rondje om de stad eruit vanaf de A10? 00:03:06 Esther Reith: Dan gaan we van hier naar Noord en daar zie je dat de A10 heel duidelijk de scheiding is tussen het landschap van Waterland en het stedelijk gebied van Amsterdam-Noord, dus dat ligt echt heel scherp op de rand. En als je over die ringweg rijdt, dan zie je ook dat prachtige Waterland en dan ga je naar het Oosten onder het IJ door en dan kom je in Amsterdam-Oost. In het oostelijk deel van Amsterdam is het eigenlijk een heel afwisselend deel van groene gebieden en stadswijken. Daar gaat die weg op een talud hoog overheen, met allemaal onderdoorgangen zodat je goed van binnen naar buiten de Ring kunt komen. 00:03:54 Esther Reith: En dan kom je in Amsterdam-Zuid, het zuidelijk deel. Je gaat dus de Amstel over en komen we op de Zuidas en daar zie je dat snelweg en spoor een hele strakke bundeling hebben. Het ligt allemaal heel dicht tegen elkaar. Je hebt daar Station Zuid en dat maakt die plek zo bereikbaar, dat daar vanuit de geschiedenis al bedrijven vanzelf naartoe kwamen. Die zeiden: "Hier willen we zitten, dichtbij Schiphol, met een station en op de A10." 00:04:32 Esther Reith: Daar worden nu ook plannen voor gemaakt om de wegen van de A10 naar beneden te brengen, dus die gaan ondergronds. En dan gaat de stad er eigenlijk overheen, met een hoge verdichting. Vroeger was het bedacht als een zakelijk centrum. La Défense in Parijs is ook zo'n voorbeeld. Maar wat je nu al ziet is dat het een heel mooi gemixt stadscentrum wordt. Daar wordt ook gewoond, gewerkt en gerecreëerd, dus dat is de A10 Zuid en dan zijn we rond volgens mij. 00:05:14 Botte Jellema: De Ring A10 is een van de drukste wegen van het land. De weg fungeert een beetje als een enorme rotonde, waar je als automobilist of vrachtwagenchauffeur vrijwel altijd een stukje overheen rijdt wanneer je in Amsterdam moet zijn. Je moet er niet aan denken dat al dat verkeer door de stad zou gaan, maar de Ring heeft ook een nadeel. 00:05:32 Esther Reith: Ja, de hinder. Je hebt natuurlijk fijnstof, je hebt geluid, je hebt stank, dus er is echt wel wat overlast van die weg. Hij is heel dichtbij, dus hij ontsluit heel goed, maar de nabijheid betekent ook dat je er overlast van hebt. 00:05:55 Botte Jellema: Het is natuurlijk eigenlijk een enorm bouwwerk wat de binnenstad omsluit. Hoe zie jij, als stedenbouwkundige, dan die ringweg om zo'n stad? 00:06:06 Esther Reith: Ik zie hem fysiek als heel prettig, want het is ook een oriëntatiepunt, een herkenningspunt. Als je vanuit de stad naar buiten fietst dan weet je ongeveer waar je bent. Dan passeer je de ring, dan zie je hem en dan denk je: oh, ja, oké, ik moet nog zo lang fietsen. En andersom is dat natuurlijk ook zo, want je komt overal, waar je de stad in- of uitgaat, altijd die ring tegen, dus in die zin is die als oriëntatie heel belangrijk voor de stad geworden. 00:06:37 Botte Jellema: Wat doet dat met de bouw van de stad zelf? 00:06:41 Esther Reith: Dat beperkt ook, want die overlast waar we het net over hadden, dus geluidhinder en fijnstof, maakt ook dat je niet zo dicht op die weg kan bouwen. Dus je hebt rondom die weg ook heel veel stukken waar je eigenlijk zou willen dat de stad veel meer door zou gaan. Die fijne straten die wij kennen met een mix van functies. Bebouwing vrij dicht op elkaar en allemaal adressen aan de straten. Je zou willen dat, dat dan doorgaat maar daar zitten echt grote gaten tussen vanwege die geluidhinder en eigenlijk zou je willen dat je dat kunt opheffen. Dat je die stad gewoon lekker door kunt laten bouwen en dat die weg en die stad elkaar niet in de weg zitten. 00:07:26 Botte Jellema: Maar dat is nu dus wel zo. 00:07:27 Esther Reith: Ja, maar ik denk dat het wel steeds beter wordt, en dat komt natuurlijk omdat we proberen het geluid te verminderen. We krijgen misschien straks wel auto's die helemaal geen geluid meer geven en geen fijnstof meer uitstoten, dus qua milieu wordt het steeds beter. En we werken echt aan onze stad. De stad groeit, dus we moeten ook echt plekken vinden waar we kunnen bouwen. Dus die twee dingen, die gaan heel erg samen. 00:07:57 Botte Jellema: De A10 bepaalt voor een deel hoe Amsterdam eruitziet en ergens verbaast het me dat de Ring om de hoofdstad nog maar 30 jaar oud is. Het laatste deel dat werd gebouwd, ligt aan de andere kant van waar we nu zitten, het stuk bij de Zeeburgertunnel. De aanleiding dat dit in 1990 werd gerealiseerd, is bijzonder. 00:08:16 Esther Reith: Ja, de aanleiding daarvoor was dat Amsterdam Olympische stad wilde zijn. Die wilde de Olympische Spelen van 1992 naar Amsterdam halen. Dat was toen onder burgemeester Ed van Thijn. Je moet dan wel wat op orde hebben in je stad, als je de Olympische Spelen wilt organiseren. Dan moet je sportvoorziening hebben, zoals de ArenA. Je moet een plek hebben voor het Olympisch dorp, zoals Nieuw-Sloten was daar de locatie van, maar je moet ook goed bereikbaar zijn. En toen hebben ze dus besloten om die ring A10 rond te maken en het laatste stuk te maken. 00:08:54 Botte Jellema: Rijksweg 10 is de enige snelweg in Nederland die met hetzelfde wegnummer rond een stad gaat. Het is ook de enige ringweg in Nederland, die een snelweg is, die daadwerkelijk een ronde vorm heeft, of nou ja, ongeveer rond dan. Esther en ik zitten nu bij een deel dat al wat ouder is dan 30 jaar. 00:09:11 Esther Reith: Ja, vroeger was dat de Multatuliweg. In 1935 werd het algemeen uitbreidingsplan gemaakt: grote stadsuitbreiding aan de westkant van Amsterdam. Toen was daar een stadsweg gepland - dat heette toen een centuurparkweg - en die heette de Multatuliweg. Die lag gewoon gelijkvloers, want het was een stadsweg, en was helemaal verbonden met de rest van de stad. Later is daar een snelweg van gemaakt want de auto werd natuurlijk steeds belangrijker. De Einsteinweg werd het toen. 00:09:49 Botte Jellema: Zien we daar nog iets van? 00:09:51 Esther Reith: Ja, je ziet de Max Havelaar flats nog. Dat zijn die flats die echt pal langs de Ring staan, maar die stonden dus vroeger heel mooi langs die Parkweg maar ja, toen kwam die snelweg op die plek en die drukte eigenlijk die flats bijna weg. Als je daar op een balkonnetje staat, kan je de mensen op de snelweg nu een hand geven. 00:10:11 Botte Jellema: De stad houdt overal enige afstand tot de ring, maar ter hoogte van het Bos en Lommerplein lijkt alles wat te verdichten. Ik besluit om een kijkje te nemen en ik tref een bewoner van zo'n flat. 00:10:23 Botte Jellema: U woont in het beruchte gebouw, want eigenlijk heel Amsterdam kent het wel, dat ze dicht langs de snelweg staat. Hoe is het hier wonen? 00:10:29 Bewoner Max Havelaar flat: Het is hier eigenlijk best lekker wonen, want ik hoor helemaal niks van de snelweg. 00:10:33 Botte Jellema: Hoe kan dat? 00:10:35 Bewoner Max Havelaar flat: Ze hebben een ontwerpprijs gehad, waardoor ze een grote glazen gevel voor het gebouw gezet hebben, en die houdt al het geluid tegen. Ik hoor meer geluid van deze straatzijde dan van de snelwegzijde. Dus als er een knetterende scooter hier voorbij komt hoor ik die veel meer dan de achterzijde. 00:10:56 Botte Jellema: Deze bewoner blijkt toevallig bouwkundige te zijn. Hij weet veel van de geschiedenis van zijn bijzondere flat. 00:11:02 Bewoner Max Havelaar flat: Dit gebouw wilden ze eigenlijk slopen. Deze hele wijk was een vogelaarwijk zeg maar, de Kolenkitbuurt, beroemd, berucht en ze zijn gestart met dit gebouw. Ze wilden hem platgooien, maar volgens het bouwbesluit moet je vijf meter van de snelweg afbouwen en dat kon niet, want deze stond naast de snelweg. Dus ze konden alleen maar renoveren. Toen hebben ze dus die glazen gevel er voorgezet en die houdt al het geluid en fijnstof tegen. Vernuftige ventilatie zorgt ervoor dat iedereen een goede kwaliteit van leven heeft hier. 00:11:45 Bewoner Max Havelaar flat: Doordat de stad zich zo intens verhoudt tot deze snelweg, is er veel onderzoek naar gedaan. Esther denkt dat er geen weg is waar zoveel op gestudeerd is als de A10. 00:12:03 Esther Reith: Ja, dat is een vermoeden, maar ik denk wel dat, dat zo is. Ik ken heel veel mensen die op TU Delft hebben gestudeerd en afgestudeerd zijn op de A10. Het heeft heel veel ontwerpers, architecten, stedenbouwers en landschapsarchitecten geïnspireerd. Dat is waar we het net over hadden, dat niet zonder elkaar kunnen. Zo'n weg in zo'n stad zo met elkaar verweven. Dat fascineert natuurlijk ontwerpers, dus daar is al heel veel op gestudeerd. 00:12:40 Botte Jellema: Wat voor studies zijn het? Wat wordt er dan onderzocht? 00:12:42 Esther Reith: Er is onderzocht of je de weg kan ondertunnelen, of je hem kan overbouwen. Hier vlakbij, Bos en Lommerplein, is het echt uitgevoerd en wordt de weg echt overbouwd. De A10 Zuid, de Zuidas, waar natuurlijk heel veel kantoren en nu ook heel veel woningbouw is, is echt een hele belangrijke en hele bereikbare plek. Daar wordt gestudeerd op: hoe kan je de weg onder de grond krijgen, zodat die stad daar overdoor kan gaan. Ik kan me nog een studie herinneren van een grote hub hier ook vlakbij, bovenop de knoop bij de Lelylaan. 00:13:25 Botte Jellema: 'Hub' met een 'b' neem ik aan. 00:13:26 Esther Reith: 'Hub' met een 'b', ja. Dat is eigenlijk een hele grote bijenkorf, zo noemden de architecten dat toen, waar je de auto's achterlaat en dan met een nieuw vervoermiddel de stad ingaat. Het is heel erg nadenken, ook over: hoe gaan wij ons in de toekomst verplaatsen in de stad en wat voor een rol heeft die ringweg daar dan nog in? 00:13:49 Botte Jellema: Wat zijn de achterliggende gedachten bij de vragen die in die studies worden gesteld? 00:13:54 Esther Reith: Dat het gaat over de bereikbaarheid, dus hoe houden we de stad bereikbaar. Maar het gaat ook over: hoe kan de stad groeien en hoe kan je dat op een hele plezierige manier doen, zodat het ook een fijne plek is om te zijn. 00:14:10 Botte Jellema: De Ring heeft ook een mentaal component voor de inwoners. Je woont binnen de Ring of je woont buiten de Ring. Hoe zit dat? 00:14:21 Esther Reith: Ja, dat zit nog steeds in de hoofden van mensen. Als je dan vraagt aan heel veel mensen die erover nadenken om in de stad te gaan wonen: waar wil je dan wonen? Dan is het heel snel: binnen de Ring! En als je dan vraagt: waarom is dat dan? Wat zijn daar de redenen voor? Dan gaat het over dat attractieve leefmilieu wat je binnen de Ring hebt. Dus dan heb je leuke winkeltjes, koffietentjes, bibliotheek... 00:14:56 Botte Jellema: Bioscoop, theater... 00:14:57 Esther Reith: De kringloopwinkel. Alles lekker dicht bij elkaar, bijna echt op loopafstand. Elkaar veel ontmoeten op straat. Dat is het milieu waar mensen naar op zoek zijn. 00:15:08 Botte Jellema: Ik tref op straat een mevrouw die nu binnen de Ring woont, maar er ook buiten heeft gewoond. 00:15:12 Mevrouw op straat: Ik heb, denk ik, vier jaar buiten de Ring gewoond en daarna binnen de Ring. Het voelt wel alsof je veel dichter bij het centrum woont. Het voelt misschien een klein beetje als een ander stukje Amsterdam, maar ik wandel wel graag nog steeds hier. Ik vind ook dit ook nog steeds een leuke buurt om te zijn. 00:15:30 Botte Jellema: Maar merk je er wat van, dat mensen daar anders naar kijken? 00:15:32 Mevrouw op straat: Ja, dat sowieso. 00:15:34 Botte Jellema: Ik hoef m'n zin niet eens af te maken. 00:15:34 Mevrouw op straat: Ja, dat is waar, dat is toch een dingetje. Ook zelfs met advertenties voor huisgenoten staat er ook heel groot bij 'binnen de Ring, buiten de Ring'. Dat is toch gevoelsmatig een soort grens. En het voelt ook wel een klein beetje: dit meer een buitenstuk van de stad en dat... alsof het nog een beetje verlengde van het centrum is, terwijl het maar vijf minuten verschilt eigenlijk. 00:15:59 Botte Jellema: Ook de bouwkundige die in de flat aan de snelweg woont, kent het fenomeen binnen de Ring, buiten de Ring. 00:16:05 Bewoner Max Havelaar flat: Stel dat dit appartement, als het een koopappartement zou zijn, binnen de snelweg zou staan, dan is meteen een ton meer waard. 00:16:13 Botte Jellema: Een ton! 00:16:13 Bewoner Max Havelaar flat: Een ton meer waard. Maar omdat je net buiten de Ring zit, is het meteen een andere buurt en past het er gewoon minder goed. 00:16:24 Botte Jellema: En dat gaat over nog geen 100 meter ongeveer. 00:16:27 Bewoner Max Havelaar flat: Het is echt een soort van magische grens. De snelweg, de ringweg laat ik het zo zeggen. En ja, het slaat nergens op. Er is een huizentekort in Amsterdam en dit is een groot appartement en als het een koopappartement zou zijn, dan zou er echt een ton verschil in zitten. 00:16:45 Esther Reith: En de grap is, dat als je kijkt naar hoe wij bezig zijn om die stad steeds verder te verdichten, omdat er steeds meer mensen hier willen wonen, dat die gebieden van die mix van stedelijkheid, met al die functies zo dicht bij elkaar, zich steeds verder uitbreiden. En je hebt ook die gebieden nu buiten de Ring, dus dat denken van binnen en buiten de Ring, dat zit nog wel in de hoofden van mensen, maar dat is wel aan het veranderen. 00:17:16 Botte Jellema: Daar spelen jullie als stedenbouwkundige natuurlijk ook een rol bij. 00:17:18 Esther Reith: Ja, doordat je locaties zoekt waar je kunt gaan bouwen en dat je het dan op zo'n manier doet dat je dat milieu, wat mensen fijn vinden, probeert zoveel mogelijk uit te breiden. 00:17:35 Botte Jellema: Dat lijkt me heel vervelend voor jou als stedenbouwkundige, want elke keer is het weer: ik wil binnen de Ring wonen, er moeten meer huizen binnen de Ring komen. 00:17:43 Esther Reith: Ja, maar dat is inmiddels niet meer zo, want die ruimte is bijna op in de buurt van de Ring. Daar zijn nog ruimtes, maar dat is best moeilijk, want dan moet je echt wel wat zaken geregeld hebben. Die geluidhinder en die fijnstof en zo. Waar zit het hem nou in, hè? Ik denk dat het veel meer is, dat je wilt zorgen dat die gebieden goed op elkaar aangesloten zijn. Dus dat wat al prettig is, dat je met nieuwe plannen goed op die prettige gebieden aansluit. Dat je fijne fietsroutes hebt en fijne straten met winkeltjes eraan, of in ieder geval ruimtes waar die winkeltjes kunnen komen, en dat je niet grote gaten laat vallen, maar dat je probeert, dat al die gebieden een goede samenhang hebben. 00:18:29 Esther Reith: Dat daar zo'n ring tussen loopt, vind ik eigenlijk helemaal niet zo belangrijk. Ik vind het zelf mooi dat hij er is, maar als je het niet weet, misschien zie je hem wel helemaal niet. Die stad gaat gewoon door, die loopt gewoon door. Dat zou mijn ideaal zijn, dat de stedelijke gebieden goed aaneengesloten zijn, dat het prettig is op straat. Dan merk je hem helemaal niet. Dat zou mooi zijn. 00:19:04 Botte Jellema: En hoe zou je dat kunnen doen? 00:19:05 Esther Reith: Dat gaat erover, dat je als stadsplanners goed kijkt naar welke gebieden je op een goede manier op elkaar aansluit. Ik vind dat altijd moeilijk om in woorden uit te leggen. Daar heb ik dan het liefst een kaart bij. Ik heb een mooi boekje meegenomen waarin ik je dat kan laten zien. 00:19:25 Esther Reith: Als we hier naar buiten kijken, zo'n route die naar de Sloterplas loopt. Voor ons ligt de Sloterplas en je wilt eigenlijk dat je vanuit die Sloterplas naar het centrum kunt fietsen, langs een hele plezierige weg, zonder dat er echt gaten in zitten, donkere plekken. Stel je voor dat je hier vanmiddag om 17:30 uur fietst en er dan langs hele stukken helemaal geen lampjes branden, dan is dat heel onplezierig. Dus je wilt een soort aaneengesloten stuk stad hebben. Nou, daar gaat het om. Die plekken heel goed uit te kiezen en daar goeie dingen te doen. Voordeuren aan de straat zeg ik altijd, dat er ogen op straat zijn. Dat mensen je zien, dat jij gezien wordt en jij ziet andere mensen. Maar ook overdag dat het een fijne route is, dat het plezierig is om te zijn, dat er leuke functies zijn. Dat is wat wij allemaal fijn vinden volgens mij, en zo maak je een prettige stad. 00:20:39 Botte Jellema: Ik snap dat het belangrijk is voor het ontsluiten van de stad, maar ik had eerlijk gezegd verwacht dat je had gezegd: was hij maar weg, hadden we hem maar nooit gehad, hadden we maar, weet ik veel, misschien nog tien kilometer verderop gelegd, al dat verkeer in de stad. Maar dat is helemaal niet zo. 00:20:55 Esther Reith: Nee, helemaal niet. Ik hou wel van de Ring. 00:21:11 Botte Jellema: Ik vraag Esther om eens te fantaseren over de toekomst. Hoe zou de snelweg er over 70 jaar uitzien als hij 100 jaar bestaat? 00:21:19 Esther Reith: Dan zien we, denk ik, een ring waar nog steeds verkeer overheen gaat. Welk verkeer weet ik niet. Dat kennen we nu nog niet waarschijnlijk. 00:21:30 Botte Jellema: Misschien is het zelfrijdend, waarschijnlijk elektrisch, of... 00:21:33 Esther Reith: Dus alle nadelen die de Ring heeft zullen, denk ik, weg zijn. Tenminste dat hoop ik. 00:21:42 Botte Jellema: Ja, de stank en de stof en dat soort dingen. 00:21:49 Esther Reith: Al die gaten die er nu nog zijn langs die ringzone - omdat het zo moeilijk is om daar te bouwen - die zijn, denk ik, heel mooi opgevuld. Er is nog iets anders wat echt een kans is. We zien hier de Sloterplas en je ziet best veel groene stukken, en je zou daar een hele mooie groene ring van kunnen maken. Die loopt niet helemaal naast de Ring A10, maar het is een centuurgordel om de stad, met allemaal mooie plassen en parken. Als je die heel mooi met fietsroutes aan elkaar verbindt, dan wordt deze ringzone ook hele fijne plek om te wonen. Dus ik denk dat het ook echt mooier wordt straks. Groener, maar ook meer verstedelijking, dus dat kan heel goed naast elkaar. En een ring die er nog steeds is, als kenmerkend element, maar dan zonder alle nadelige dingen. 00:22:50 Botte Jellema: Wat een optimistische toekomstvisie. 00:22:52 Esther Reith: Ja, ik ben een positief mens. 00:23:01 Botte Jellema: Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat, en deze keer hadden we een ontmoeting met Esther Reith. Zij is stedenbouwkundige van de gemeente Amsterdam, een aflevering die we maken omdat het in 2020 30 jaar geleden is dat de ringweg A10 bij Amsterdam werd voltooid. Bedankt voor het luisteren. 19 Ring A10.mp3

00:00:03 Wim Kos: Goedemorgen, meneer. De Visarend, we liggen op vertrek. Bijna de laatste trossen aan boord genomen. Heeft u toevallig nog een waterstand voor mij, meneer? 00:00:12 Botte Jellema : Je luistert naar de podcast van Rijkswaterstaat. Deze aflevering gaat over de kustwacht. Mijn naam is Botte Jellema. Ik ben op bezoek bij kapitein Wim Kos op zijn schip de Visarend. Hij en zijn bemanning staan op het punt om weer op patrouille te gaan op de Noordzee. Hij neemt mannen mee die werken voor douane, marechaussee, politie, maar ook milieu-inspecties. Ik vraag Wim op de stijger om zijn schip te beschrijven. 00:00:47 Wim Kos: Het schip is 43 meter lang, zevenenhalf meter breed. Het heeft een tonnage van 250 en een hoogte van ongeveer vijftien meter, waar je tegenaan kijkt. Een senang detail is nog dat het schip ergens snel moet kunnen zijn. Het is uitgerust met twee Caterpillars van 3.000 pk elk, dus 6.000 pk in totaal. Dat maakt dat dit schip een snelheid van 23 knopen kan halen. 00:01:23 Botte Jellema : Ik ben er niet goed in thuis. Het klinkt als waanzinnig veel. 00:01:26 Wim Kos: Dat is aardig wat. Een garnalenkotter is bijvoorbeeld uitgerust met 300 pk. Wat grotere kotters zijn tot 2.000 pk uitgerust. Wij zijn met 6.000 uitgerust, dat kan wel eventjes het verschil maken. 00:01:50 Botte Jellema : De Porsche van de zee? 00:01:50 Wim Kos: We behalen geen snelheidsovertredingen, laat ik het daarop houden. 00:01:56 Botte Jellema : Achterop de Visarend staat ook een kleinere boot. 00:02:02 Wim Kos: Wij hebben een snelle RIB aan dek staan. 00:02:04 Botte Jellema : Wat is dat? 00:02:04 Wim Kos: Een snelle RIB is een go fast met een groot vermogen die wel 45 knopen kan halen. 00:02:16 Botte Jellema : Kunnen we even naar die RIB lopen? Ik ben wel heel benieuwd. 00:02:19 Wim Kos: We zullen de steiger oplopen en dan richting de RIB gaan. Let zo meteen even op bij de overstap van de steiger naar het schip, maak daar een grote stap. 00:02:29 Botte Jellema : Daar zit een gat. 00:02:31 Wim Kos: Het is niet heel groot, maar ik attendeer mensen er altijd graag op. 00:02:36 Botte Jellema : Je wil er niet tussen liggen. Dit is dus een heel belangrijk onderdeel van dit schip. 00:02:43 Wim Kos: We staan nu bij onze RIB die door middel van een kraan overboord wordt gezet. 00:02:50 Botte Jellema : Doe ik hem tekort als ik even oneerbiedig als landrot zeg dat het een rubberboot is? 00:02:55 Wim Kos: Ja, dan doe je hem wel tekort. Deze boot is uitgerust met een hoog vermogen. 00:03:04 Botte Jellema : Ik denk dat dit de schepen zijn die Rijkswaterstaat stuurt als bijvoorbeeld Greenpeace een boortoren bezet. Dan zien we ze in beeld. 00:03:12 Wim Kos: Klopt. Dan zijn die jongens ter plaatse. De RIB wordt ingezet om personeel van de handhavende diensten over te zetten naar de meldingsplaats, waar ze naartoe gedirigeerd zijn. 00:03:28 Botte Jellema : Als we hier het trappetje opgaan, kom je erbij. Kunnen we dat even doen? 00:03:29 Wim Kos: Ja, we gaan omhoog. 00:03:29 Botte Jellema : Op het achterdek betreden we een stalen steile trap. Dat is de toegang tot? 00:03:43 Wim Kos: De Rijksrederij 842: dat is de benaming van deze boot. We zullen eventjes aan boord stappen. 00:03:53 Botte Jellema : Wat heeft de RR-842 allemaal al gezien en meegemaakt? 00:04:00 Wim Kos: Deze boot wordt ingezet voor verschillende doeleinden: controles aan boord van vissersschepen, hij brengt mensen over van de Visarend naar het te controleren object. 00:04:15 Botte Jellema : Maar zijn er mensen gered met dit schip? 00:04:19 Wim Kos: Ook. We zijn op een melding af geweest van een catamaran die omgeslagen was en daarbij twee mensen te water lagen die gered moesten worden. Wij waren op dat moment in de omgeving van die melding en de RIB heeft eraan bijgedragen om die mensen aan boord te nemen. We varen bepaalde patrouilles onder de kust langs om te kijken of daar misschien illegale netten worden neergezet op grond van de visserijwetgeving. In deze situatie was er een melding vanaf de kustwacht om ter plaatse te komen bij die omgeslagen catamaran en twee mensen uit het water gepikt 00:05:02 Botte Jellema : Er zijn in ieder geval al twee mensen die hun leven te danken hebben aan dit schip? 00:05:05 Wim Kos: Dat kun je zo wel stellen. Dat klopt. 00:05:12 Botte Jellema : We gaan naar binnen. Dan betreden we het stuurhuis. 00:05:18 Wim Kos: Hier zijn we in het stuurhuis. 00:05:20 Botte Jellema : Voorin het stuurhuis is er een groot bedieningspaneel met plek voor drie mensen en één stoel in het midden. Dat is de kapiteinsstoel. 00:05:31 Wim Kos: Dat is de kapiteinsstoel. Hier houd ik het overzicht op de omgeving tijdens de vaart. Ik heb heb ook een stuurman ter beschikking, die hier regelmatig te vinden is. Tijdens de vaart moet ik ook een keer eten en dan neemt hij mijn plaats in om het schip vanuit deze plek te besturen. 00:05:57 Botte Jellema : Ik weet dat dit schip beginnen varen is in 2001. Dat is 17 jaar geleden. Ik kijk naar deze stoel, en dan denk ik: die is goed gebruikt. 00:06:07 Wim Kos: Dat kan je wel zeggen. 00:06:09 Botte Jellema : Maar hier zit altijd iemand in. 00:06:10 Wim Kos: Hier zit altijd iemand in. Dit schip wordt zes van de zeven dagen ingezet. Het zusterschip ook. De dekking is altijd gegarandeerd. Er zit zes dagen in de week iemand op deze stoel. Daarom kun je zien dat het leer wat barstjes heeft opgelopen. 00:06:34 Botte Jellema : Precies. Hoe ben je in deze stoel terechtgekomen? 00:06:45 Wim Kos: Het is alweer wat jaren geleden dat ik voor deze functie opteerde. Ik ben eerst nog kok-matroos geweest aan boord van een ander vaartuig, de Cor Boersma. Gaandeweg de jaren heb ik mezelf opgewerkt naar de functie van kapitein. 00:07:14 Botte Jellema : Hoeveel kapiteins beginnen er als kok-matroos? 00:07:22 Wim Kos: Ik denk niet veel, maar om ertussen te komen is dat wel de weg. Je doorloopt alle functies hier aan boord, met uitzondering van de machinistenfunctie van de ANWTK die in de machinekamer zit. Ik ben technisch onderlegd, maar niet zodanig dat ik daar alles van weet. Maar goed, daar hebben we dan ook de hoofdwerktuigkundige voor die mij daarin kan ondersteunen. Momenteel voel ik me hier als een vis in het water. 00:07:59 Botte Jellema : Als een visarend. 00:07:59 Wim Kos: Ja, als een visarend. 00:07:59 Botte Jellema : Zie je weleens visarends? 00:08:01 Wim Kos: Ik ben ze nog nooit op zee tegenkomen. 00:08:04 Botte Jellema : Ik moest het ook even opzoeken, maar ze zijn in principe niet in Nederland. In april, dus deze tijd van het jaar... 00:08:10 Wim Kos: Zou het wel kunnen dat ze nestelen. Ik heb weleens een nest gezien van een visarend op één of andere filmpje op YouTube. 00:08:21 Botte Jellema : Maar in het echt? 00:08:21 Wim Kos: In het echt ben ik ze nog nooit tegengekomen. 00:08:25 Botte Jellema : Voordat we afdwalen, je vertelde dat je bent begonnen als kok-matroos. Laten we nog één stapje eerder beginnen. Dat is ook niet een functie die veel mensen zomaar hebben. Wilde je altijd al varen of hoe is dat begonnen? 00:08:40 Wim Kos: Ik had al heel jong interesse voor het water. Ik schafte mijn eerste boot aan op zestienjarige leeftijd. Ik kocht al heel snel een andere boot. Ik kocht mijn boot voor de zee begin '80, omdat ik toen op zee wilde varen. 00:09:12 Botte Jellema : Waar gebeurde dit allemaal? 00:09:13 Wim Kos: Dat gebeurde vanuit de IJmuiden. Ik had een plezierjacht liggen in de haven van IJmuiden en daarmee viste ik wel eens op de Noordzee. Dan zag ik al die grote schepen gaan en wilde ik dat ook. Zo is dat geboren, en toen kwam er een functie vrij als kok-matroos en ben ik er ingestapt. 00:09:14 Botte Jellema : Bij welke organisatie was dat? 00:09:40 Wim Kos: Toen werkte ik voor het ministerie van Financiën. Daar was ik douaneambtenaar in combinatie met een nautische functie toen ik aan boord kwam: kok-matroos en douaneambtenaar. 00:09:53 Botte Jellema : Dat is curieus. 00:09:55 Wim Kos: Het is heel apart, maar in die tijd hadden we een dubbelfunctie. Dat was op zich niet heel vreemd, want je deed alle werkzaamheden en daarmee was je multifunctioneel op dat gebied. 00:10:10 Botte Jellema : Je staat heel dichtbij de baas van een schip, de kapitein. Dat kan bijna niet anders, omdat een schip maar zo groot is. 00:10:23 Wim Kos: Je bent hier op deze oppervlakte - wat ik net al schetste, 43 meter - met zoveel personen aan boord. Dit wordt je tweede familie en thuis. Je weet ontzettend veel van je collega's, haast nog meer dan dat ik van mijn eigen vrouw weet. Dat zegt toch wel wat. 00:10:46 Botte Jellema : Is dat niet een probleem? 00:10:47 Wim Kos: Nee, dat is niet een probleem. Ik kan dat prima scheiden. Op het moment dat we weer thuis zijn, verdiep ik me daar weer in. Maar op dit moment wil ik me inleven in deze familie hier aan boord. 00:11:12 Botte Jellema : Wat heb je met je bemanning allemaal meegemaakt? Zijn er momenten geweest die je nooit zal vergeten, waarbij jij dacht: hier ben ik toch de kapitein geweest die de beslissing heeft genomen? 00:11:24 Wim Kos: Ja. Dat zijn zaken waarvan je denkt: nu moet de RIB wel terugkomen. Een situatie die ik me kan herinneren - en vaker gebeurt op de Noordzee - is dat je overvallen wordt door de mist. Als de RIB dan vaart bij een object, moet je er heel dicht bij blijven om hem in de gaten houden. Je bent dan aangewezen op je radarscherm. Een RIB op een radarscherm is niet altijd een hele dikke echo. Dat zijn momenten dat ik zei: "Nu is tijd om terug komen, anders verliezen we jullie." Dan is het zaak dat daar gehoor aan wordt gegeven." 00:12:12 Botte Jellema : Wat is er anders bij mist op zee? 00:12:15 Wim Kos: Mist op zee kan weleens heel hardnekkig zijn. Je kunt spreken van een mistbank op het moment dat je erin vaart. Het is laaghangende bewolking en je ziet echt helemaal niks meer. Lucht, mist en water gaan in elkaar over. Dus het is één grijs vlak. Zo moet je het je voorstellen. 00:12:39 Botte Jellema : Dan ben je echt afhankelijk van die beeldschermen. 00:12:41 Wim Kos: Ja, je bent echt afhankelijk van die beeldschermen en het geluid. Je kan nog een mannetje buiten op voordek zetten met een portofoon om te zeggen of ze wat horen. Een RIB die daar dan vaart kan makkelijk onder je schip terechtkomen. In zo'n situatie zou je iemand aan dek kunnen zetten: één om te laten weten dat je er bent, en twee om te horen of er ergens een motorgeluid in de omgeving is. Zo sluit je dat soort onveilige situaties uit. 00:13:29 Botte Jellema : Niet alleen het weer zorgt voor minder leuke situaties op de Noordzee. Wim Kos en zijn bemanning maken echt van alles mee. 00:13:37 Wim Kos: Laatst hadden we een situatie waarin de kok de mededeling had gekregen om van boord te gaan omdat zijn termijn van zeven maanden erop zat. Hij kreeg te horen dat hij de volgende dag niet van boord kon, maar door moest varen naar Engeland. Die flipte helemaal. Hij bedreigde de overige bemanningsleden met een mes. De kapitein riep de hulp in van de kustwacht om aan boord te komen en die situatie met die persoon onder controle te krijgen. 00:14:25 Botte Jellema : Dit is een heftig incident. Zijn er nog meer dingen die je bijblijven? 00:14:30 Wim Kos: De ludieke acties van mensen die spontaan naar de Middellandse Zee willen varen in een rubberboot met een buitenboordmotor en een autowegenkaart voor hun neus. Dat is iets wat mij is overkomen ter hoogte van Scheveningen. Die man stapte in een hele kleine rubberboot met een buitenboordmotor en zou naar de Middellandse Zee gaan om richting Kroatië te kunnen varen. Hij had totaal geen inzicht in wat er allemaal op de Noordzee afspeelt. Het was prachtig, mooi weer, een gladde zee en hij had het idee: daar tuffen we eventjes naartoe. Toen zijn we ook met deze man in gesprek gegaan om dit woeste plan uit zijn hoofd te praten. Uiteindelijk is dat niet gelukt. Hij volhardde in zijn plannen. Hij is doorgevaren en uiteindelijk heeft hij het ergens bij de Zeeuwse eilanden moeten opgeven in verband met benzinegebrek. De reddingsboot heeft hem toen van het water geplukt. 00:15:50 Botte Jellema : Nu lees ik af en toe berichten in de krant waar jullie een rol bij spelen, bijvoorbeeld als er een grote drugsvangst is. Heb je dat recent nog meegemaakt? 00:15:59 Wim Kos: Ik heb dat een aantal keren meegemaakt hier aan boord. We hebben eens een zeiljacht naar binnen begeleid om de drugs uit het vaartuig te kunnen lossen. 00:16:01 Botte Jellema : Wist je dat er drugs aan boord waren? 00:16:01 Wim Kos: We hadden wat tips gekregen dat er op die locatie een schip verwacht zou worden waar vermoedelijk drugs aan boord zou zijn. Daar keken we al naar uit. 00:16:28 Botte Jellema : Dat lijkt me best lastig. Ik kan me voorstellen dat als je van dat schip afkomt, je toch wel de behoefte hebt om met de buitenwacht te spreken. Maar dat kan niet. 00:16:38 Wim Kos: Daar kun je niet over spreken. Je hebt het daar wel intern over, maar met de buitenwereld is dat niet altijd mogelijk. We kunnen iets vertellen, maar de details houden we voor onszelf om de tegenpartij niet in de kaart te spelen. 00:16:59 Botte Jellema : Wat is het mooiste wat je hebt meegemaakt als kapitein op dit schip? 00:17:04 Wim Kos: De samenhorigheid die wij hieraan boord hebben, is het mooiste wat je kunt hebben. Als je het over onze werkzaamheden hebt, zijn er verschillende zaken waar we best trots op zijn, zoals die drugsgerelateerde acties of die twee mensen die we onder die catamaran uit het water hebben gepikt. Maar dat is met dierenleed precies hetzelfde. Misschien heb je de foto's van de walvis voor de Hoek van Holland beneden in het verblijf zien hangen. Het scheepvaartverkeer werd daar stilgelegd omdat er een potvis in de buurt actief was. Gezamenlijk met de havendienst hebben we die potvis verdreven om in de Zuid het scheepvaartverkeer weer mogelijk te maken. 00:18:09 Botte Jellema : En het dier te redden. 00:18:09 Wim Kos: En het dier te redden, zodat die niet op de bulbsteven van één of andere grote bulkcarrier terechtkomt. 00:18:19 Botte Jellema : Nu nog een visarend te spotten, en dan is het compleet. 00:18:23 Wim Kos: Dat zou het hele verhaal compleet maken. Dat is mijn wens om die eens boven het schip te zien cirkelen. Dat is een prachtige vogel. 00:18:36 Botte Jellema : Dank je wel voor je verhaal. 00:18:36 Voice-over: Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Bedankt voor het luisteren. Als je deze aflevering leuk of interessant vond, deel hem dan met vrienden, familie en collega's of schrijf een recensie in iTunes, zodat anderen deze serie ook kunnen ontdekken. Alvast bedankt! 5. kustwacht met recensie oproepje.mp3

00:00:00 Rein Koolen: We hebben die knal van die explosie ook gehoord. Eigenlijk is het een klap en verder niks. 00:00:06 Botte Jellema: Boem? 00:00:07 Rein Koolen: Dan hoor je het aan je ouders en dan weet je: o, dat zal de dijk zijn. 00:00:16 Botte Jellema: Je luistert naar de podcast van Rijkswaterstaat en mijn naam is Botte Jellema. Deze keer ontmoet ik Rein Koolen, inwoner van de Wieringermeerpolder. Nu, in het voorjaar van 2020, is het 75 jaar geleden dat deze polder onder water werd gezet door het dan bijna verslagen nazi-Duitsland. 00:00:34 Rein Koolen: Op die staander kun je precies zien de snelheid waarmee het water hier ook steeg. Dus dat is van min 1.80, ik denk dat je hier op min twee NAP zit, tot min 30 NAP, en dat is in een vrij korte tijd gegroeid. 00:00:55 Botte Jellema: Min 30 centimeter. 00:00:58 Botte Jellema: Aan de noordwestkant van het IJsselmeer, tussen Medemblik en Den Oever, waar de Afsluitdijk begint, ligt de Wieringermeerpolder. We zijn op de IJsselmeerdijk, bij De Wielen. 00:01:08 Rein Koolen: 21 augustus, dit jaar bestaat deze polder 90 jaar. Behoorlijk oud. Hier gaan we erin. 00:01:17 Botte Jellema: Rein Koolen heeft vrijwel zijn hele leven in de Wieringermeerpolder gewoond en gewerkt. Hij kwam er als baby van een paar weken in 1941. Hij had er een akkerbouwbedrijf en is nu met pensioen. Hij is ook de voorzitter geweest van het historisch genootschap Wieringermeer. We ontmoeten Rein op deze bijzondere plek op de dijk. 00:01:40 Rein Koolen: Hier kun je zien dat de buitendijk, die wijkt de zee in, want er is later een nieuwe dijk omheen gelegd en die begint hier en dan gaat die die kant op. Dan lopen we nu naar de oude stomp van de dijk. 00:01:57 Botte Jellema: De dijkweg maakt een kronkel om de twee binnendijkse plassen met water. De dijk zelf gaat er aan de buitenkant omheen. Hier gebeurde het, op zeventien april 1945. 00:02:08 Rein Koolen: Voor die tijd liep de dijk gewoon rechtdoor, er stonden ook op deze plek twee boerderijen, zoals langs die hele dijk staat, want iedereen die nu van Medemblik naar Den Oever rijdt, kan dat heel goed zien. De dijkweg kende een groot aantal boerderijen en er zijn er hier toen twee gesneuveld. Van een is de fundering nog teruggevonden en die andere, die hebben ze gewoon gesloopt. 00:02:45 Rein Koolen: Mijn vader werd bedrijfsleider op een staatslandbouwbedrijf. Daar hebben we ons gesetteld tot '45 en toen moesten we weg. 00:02:54 Botte Jellema: Dat was akkerbouw? 00:02:55 Rein Koolen: Dat was nog akkerbouw, dat was een gemengd bedrijfje, wat vee, koeien en zoals een akkerbouwbedrijf indertijd in elkaar stak, aardappelen, bieten, granen en vee. 00:03:07 Botte Jellema: Heeft u er herinneringen aan? U was hartstikke jong natuurlijk, maar heeft u herinneringen aan die oorlogsjaren hier, in deze polder? 00:03:14 Rein Koolen: Een paar dingen. Ik weet dat er bijvoorbeeld een vliegtuig was neergeschoten en toen vielen er wat brokken. Een oude tank of zo'n houten kist. Die viel op ons land. Dan weet je dat je pa erheen vliegt om te kijken en die probeert hem dan ook te verbergen en zo, dat zijn de herinneringen die je weet. De meeste herinneringen die ik nog heb, is eigenlijk toch de hongerwinter, van '44, '45. Dan ben je toch een jaar of vier en zie je die rij mensen voor die deur staan, dag na dag. 00:03:57 Botte Jellema: Waar kwamen die vandaan? 00:03:58 Rein Koolen: De Randstad, zeggen wij altijd maar, gewoon stedelingen van het Gooi tot nog wat dieper weg, maar toch wel de meeste mensen uit Amsterdam en noordelijker. 00:04:13 Botte Jellema: Hoe kwamen die hier? 00:04:15 Rein Koolen: Met fietsen, te voet, met bootjes, het Noord-Hollands kanaal is bijvoorbeeld ook bevaren geweest. Ze kwamen met hand karretjes, met alles wat bewegen kon en waar ze dan iets mee naar huis konden brengen. 00:04:35 Botte Jellema: Wat herinnert u zich daarvan? 00:04:37 Rein Koolen: Ik vond het een heel treurig en triest gezicht, want dan werd het bijvoorbeeld ook avond en dan stonden die mensen er nog. Het huis zat al vol met slapers en op een gegeven moment: hebben we niet een plek? Ja, in de stal, voor die koeien langs en achter die koeien langs, daar kon je ook wel liggen. 00:05:03 Botte Jellema: Dat herinnert u zich dat er plek gemaakt werd? 00:05:04 Rein Koolen: Ja, want ik weet nog van één man. Er was een open plek tussen die koeien, daar had hij zijn spulletjes neergelegd en toen had die koe naast hem, ik weet niet welke, links of rechts. Die had zijn jas kapot gevreten, die nacht. 00:05:17 Botte Jellema: Dat doen koeien, ja. 00:05:19 Rein Koolen: Ja, dus die was razend omdat zijn jas stuk was. 00:05:23 Botte Jellema: Maar dat is natuurlijk ook eigenlijk wel heel erg, in de winter. 00:05:25 Rein Koolen: Ja, ik neem aan dat hij hem toch wel aangetrokken heeft, nog, het restant. 00:05:30 Botte Jellema: Maar dat zijn van die dingen die je je dan herinnert, als jochie van vier, vijf. 00:05:34 Rein Koolen: Ja, dat is dat is heel bijzonder. We hebben de knal ook gehoord, van de explosie. We hadden ook geen voorbereidingen, we hoorden bij de groep van de treuzelaars. Je had mensen die al drie dagen van tevoren spullen wegbrachten, je had mensen die dus iets ertussenin deden en mensen die niks deden. En ik denk dat wij een beetje bij die laatste groep hoorden van nou, dat gaat toch niet gebeuren, maar dan is het ineens wel paniek. Vlug, vlug, vlug. 00:06:04 Botte Jellema: Wat gebeurde er met die klap? Wat weet je er nog van? 00:06:06 Rein Koolen: We hebben die knal ook gehoord, van de explosie. Eigenlijk is het een klap en verder niks. 00:06:12 Botte Jellema: Boem? 00:06:13 Rein Koolen: Dan hoor je het en vertel je het aan je ouders en dan weet je: o, dat zal de dijk zijn. 00:06:17 Botte Jellema: Dus dat wisten ze wel? 00:06:19 Rein Koolen: Ja, ze waren ook gewaarschuwd. 's morgens om zes uur zijn dus alle wijkhoofden de polder ingegaan en boodschappers uitgestuurd: om twaalf uur wordt die dijk opgeblazen of om kort over twaalf, en dat is ook gebeurd. Toen geloofden ze het ook pas en eigenlijk geloofden ze het na die klap nog niet. Dat heb ik ook later wel gehoord van mensen die hier dicht bij woonden, het water wilde eigenlijk helemaal niet stromen. 00:06:48 Botte Jellema: Het moest zijn weg nog een beetje vinden? 00:06:49 Rein Koolen: Water is wat dat betreft eigenhandig en eigenzinnig genoeg, dus die maken wel plek, dus dat is toen wel gebeurd en de meesten zijn pas gegaan toen je in kanalen en sloten waar je allemaal bij woonde, dat je denkt van: het gaat stromen. en dat maakte het... 00:07:05 Botte Jellema: Dat zag u ook? 00:07:06 Rein Koolen: Ja, dan zie je dus: dan is er iets fout en toen is iedereen eigenlijk pas echt in gaan pakken, ook de laatsten die zijn vertrokken, toen. 00:07:16 Botte Jellema: Jullie, dus? 00:07:17 Rein Koolen: Nee, dat waren er meer. Ik denk dat wij het eigenlijk reuze interessant vonden, want dan moest al dat spul, wat voor jou gewoon je leven was, op een wagen geladen en gestapeld worden op een manier dat er zoveel mogelijk op kon en dat al dat kroost er ook nog bij moest. Die koeien en die varkens, die hoorden ook mee, die kon je ook moeilijk laten verdrinken. Die werden er aan touwtjes achter gebonden. En ik weet van de kippen, er stond een tafel op, hadden ze om de poten gaas gemaakt en daar hadden ze dan de kippen onder gestopt, dus een soort kippenren van gemaakt. Dan ga je. Een soort helletocht, want het was toch wel bijna tien kilometer naar Medemblik, zijn wij gevlucht. 00:08:17 Rein Koolen: Op een gegeven moment zijn er koeien die zeggen: bekijk het maar, ik ben niet gemaakt om te lopen. Dan moest er iemand weer af om die koe een klap te geven, ik weet niet hoe je dat moest doen. Om hem weer aan de praat te krijgen, dat duurde heel lang voordat je dan ergens aankomt. Toen we aankwamen, stond het water al tot aan de weg, bij Medemblik, diezelfde dag nog, omdat het daar ook zo diep is. Toen mochten we naar een kamp, in een barak. Dan heb je weer een dak boven je hoofd, maar die herinneringen, die zijn er. Verder, ik heb me natuurlijk nooit zorgen hoeven maken over of er voedsel zou zijn of dat er onderdak zou zijn, want dat werd wel geregeld. 00:09:09 Botte Jellema: Het is dan nog maar zo'n tien jaar geleden dat de karavaan de bewoners de andere kant opreden, de polder in. In 1930 viel de Wieringermeerpolder droog en vanaf 1934 kwamen er dieren en gewassen op het land, en dat was de bedoeling. De polder was aangelegd om te zorgen voor meer landbouwgrond. De voedselproductie moest worden vergroot om tekorten te voorkomen en die waren er recent nog geweest, zoals tijdens de Eerste Wereldoorlog. 00:09:39 Botte Jellema: De drooglegging van de Wieringermeerpolder is onderdeel van de Zuiderzeewerken ofwel: het plan Lely. Ingenieur Cornelis Lely was de eerste die een technisch uitvoerbaar plan presenteerde, dat ervoor zorgde dat de IJssel kon afwateren en de kustlijn werd verkort. Het ging alleen wel veel geld kosten, maar het lukte Lely als minister van waterstaat om de plannen voor de gedeeltelijke inpoldering van de Zuiderzee erdoor te krijgen, juist omdat het een oplossing kon bieden voor de voedseltekorten in Nederland. 00:10:15 Rein Koolen: Een bepaalde rust zit erin. Ik weet van iemand, die woonde verder richting Medemblik ook, die waren al onderweg en toen kwamen ze op een wat hoger gebied. Toen dachten ze: allemaal hazen, man. 00:10:35 Botte Jellema: Waar kwamen die hazen vandaan? 00:10:36 Rein Koolen: Die vluchtten ook allemaal naar de hoogste plek, natuurlijk. Die beesten zijn ook niet achterlijk en op een gegeven moment, toen ze al wat verder waren, hebben ze gezegd, we gaan terug. We gaan kijken of we er niet een paar kunnen vangen. Zo werkt het. Dus paniek was er niet, want iedereen had ook wel door dat het stijgen van het water, dat kon je niet keren, maar het zou wel even duren voordat je er dus niet meer door kon waden. Op die manier is het gegaan. Dus die mensen gingen eerst nog wat hazen vangen en zo zijn er ook omgekeerd, omdat ze wat vergeten waren. Zulke dingen, zo werkt het. 00:11:15 Botte Jellema: Gingen jullie over de dijk, naar Medemblik? 00:11:18 Rein Koolen: Nee, wij zijn over de Kwelweg gegaan, de Robbenoordweg ligt iets verder van de dijk af. De Kwelweg was toen een klinkerweg ook. 00:11:29 Botte Jellema: Maar met koeien en varkens, dat gaat ook niet snel? 00:11:32 Rein Koolen: Nee, dat schiet helemaal niet op. Dan heb je uren werk voordat je dus een kilometer of tien verder bent, en dat is ook een beetje een probleem, want op een gegeven moment, dan beginnen die kinderen te jengelen, dat vee krijgt dorst en honger. Maar je moet verder en dat gebeurt dan ook wel, want dat water in het kanaal zie je toch wat sneller gaan stromen. En denk je: opschieten, dan zien we wel als we aangekomen zijn, hoe we dat verder oplossen. 00:12:03 Botte Jellema: Toen jullie aankwamen, zat het water jullie toen ook echt op de hielen? 00:12:07 Rein Koolen: Het wegdek, de Medemblikkersluisweg was dat, het wegdek, daar kwam het water al naartoe gekabbeld. De bermen zaten onder, die sloten zaten eronder en het land zat er ook onder en dat is iets, dat zal ik nooit vergeten. Aan de linkerkant van de Medemblikkersluisweg stond een perceel koolzaad en die bloemetjes stonden nog zo'n stukje boven het water uit. 00:12:37 Botte Jellema: Een centimetertje of vijf. 00:12:38 Rein Koolen: Ja, en dan weet je dus dat er daaronder al een hele bak water staat. 00:12:44 Botte Jellema: Die plant is al snel 60, 70 centimeter hoog. 00:12:45 Rein Koolen: Dat zag je gebeuren, maar dat is een beeld, dat vergeet ik niet. Wij hebben op zolder het één en ander achtergelaten en twee dagen later, toen we een bootje hadden, bleek dus dat alles gestolen was. Op veel plaatsen. Er is veel geroofd. 00:13:06 Botte Jellema: Door wie? 00:13:06 Rein Koolen: Nou, laat dat maar in het midden. 00:13:09 Botte Jellema: U geeft niet direct de Duitsers de schuld. 00:13:11 Rein Koolen: Nee. Heel Noord-Holland lag eigenlijk een beetje op apegapen, er zullen ook Duitsers bij geweest zijn, maar ik neem aan dat er ook anderen bij waren, want de meeste Duitsers hadden geen bootjes. 00:13:31 Botte Jellema: Je had een bootje nodig om bij jullie boerderij te komen, natuurlijk. 00:13:34 Rein Koolen: Daar werden de ramen ingeslagen en dan alles wat je naar boven gebracht had, werd dan meegenomen. Ja, dat is uitgebreid gebeurd en je had natuurlijk ook geen politiemacht, op dat moment, die zegt: we grendelen de boel af, we zorgen dat dat niet kan gebeuren. Alles was in de war. Dat was jammer. 00:13:57 Botte Jellema: Weet u nog hoe uw ouders daarop hebben gereageerd? U was zelf natuurlijk een kind, dus dan overkomt het je misschien wat meer. 00:14:06 Rein Koolen: Ik heb ze heel vaak later horen zeggen: ik begrijp niet dat ik dat toen niet meegenomen heb. Mijn moeder had het dan het over haar bruidsspullen, die brengen naar boven, die kunnen we later wel ophalen. Weg. Maar dat gold ook voor een aantal boeken, mijn moeder was een grote lezer. Neem die dan mee. Nee, eerst de kippen en de kinderen, de hond en de kat. De rest komt later. Daar hoorden we ze vaak over. 00:14:49 Rein Koolen: Toen wij aankwamen in Medemblik, was het vee de staatslandbouwbedrijven, dat werd verzameld in Medemblik. Maar wat dan? En toen is mijn vader, als één van de mensen die er ook werkten, met dat vee, over het IJsselmeer naar de Noordoostpolder gegaan, want daar was voer voor die koeien. Die is daar ook een aantal maanden gebleven, om voor het vee te zorgen. Toen is mijn moeder - die afspraak hebben ze denk ik gewoon gemaakt - naar Brabant teruggegaan naar de grootouders. Dus na een aantal maanden was ik weer Brabander. Niks mis mee. 00:15:30 Botte Jellema: Daar kwamen jullie oorspronkelijk vandaan, of in ieder geval uw moeder? 00:15:33 Rein Koolen: Ja, mijn vader ook kwam uit hetzelfde dorp. Nieuw-Vossemeer, dat is tegen Tholen aan. Dat is ook allemaal land onder water, want dat hebben ze in '53 weer meegemaakt. Toen kwam dat volk bij ons weer bivakkeren. 00:15:50 Botte Jellema: Dat was eigenlijk nog maar een paar jaar later. 00:15:52 Rein Koolen: Dat was wel kort erop. Dat is iets wat hoort bij het leven. 00:16:01 Botte Jellema: Meent u dat nou? Zegt u nou, die overstromingen...? 00:16:04 Rein Koolen: Die mogelijkheid. Als jij natuurlijk in zo'n polder gaat wonen... We hebben wel eens buitenlandse gasten gehad en die vinden het dan doodeng dat je, als die dijk weg is, dan vijf meter water hebt staan, dan kom je om. Heb je niet een bootje liggen, ergens? Nee. Ik denk dat die Nederlanders wat dat betreft wel wat gewend zijn. 00:16:33 Botte Jellema: Waarom deden de Duitsers dit? Dat is een vraag die eigenlijk nooit helemaal is beantwoord. Feit is dat aan het eind van de Tweede Wereldoorlog meerdere polders in Nederland onder water zijn gezet. Misschien zetten ze de Wieringermeer onder water omdat de bezetter vreesde voor luchtlandingen van geallieerden in de polder. Want je was op die manier zo bij de Afsluitdijk. Of ze hebben het gebruikt als drukmiddel om de Duitse troepen een vrije aftocht te kunnen geven naar Duitsland, na de bevrijding. Die aftocht kwam er. 00:17:03 Botte Jellema: Misschien is dat dus afgesproken, maar er is niets over op papier gezet. Hoe het ook zij, het opblazen van de dijk van de Wieringermeer wordt algemeen gezien als een zinloze, grote vernieling. Al een week later gaven de Amerikanen en de Russen elkaar een hand, toen het oostfront en het westfront elkaar ontmoetten, in Duitsland. Op vijf mei gaven de troepen in Nederland zich over. Binnen twee dagen staat hele polder onder water. De materiële schade is enorm. Ook gaat er 20.000 hectare aan gewassen verloren, voedsel dat men goed kon gebruiken in die tijd. Voor zover bekend is er bij de onder waterzetting zelf niemand om het leven gekomen. Ook het aantal boerderijdieren dat het niet heeft overleefd, valt mee. 00:17:50 Rein Koolen: Ik geloof maar een twintigtal runderen en een paar varkens. Nee, wat dat betreft zijn boeren wel zuinig op hun spullen. Want je neemt je neemt het waardevolle niet mee. 00:18:05 Botte Jellema: Nee. Om hoeveel koeien ging het bij jullie, bijvoorbeeld? 00:18:08 Rein Koolen: Ik denk een stuk of acht. Dat is te overzien. Op de dijk werden heel veel strohutten gebouwd, want die boeren hadden dan stro in de schuur en die wachten allemaal nog langer dan de rest. Die gingen pas toen ze natte voeten kregen. Maar ze hadden het stro al op de dijk gebracht en die koeien kon je gewoon ook op de dijk jagen. Dan hadden ze nog wat te eten. Bij de Oude Zeug was het ook druk. Dat is die haven, halverwege hier, de dijk, tot de knik. Die zaten daar en daar stonden ook nog wat bouwwerken, dus daar kon je ook wel overnachten. 00:18:47 Rein Koolen: Maar in strohutten ging het heel goed. Dat vee is wel goed terechtgekomen, gelukkig wel. Alleen het wild is natuurlijk omgekomen allemaal. Ik denk ook wel dat er wat huisdieren verongelukt zijn, omdat je de kat dan weer net niet kunt vinden. Maar het juiste aantal mensen, dat is gewoon niet bekend, want dat wordt wel vaker gevraagd. Hoeveel mensen waren er verborgen in zo'n polder? 00:19:15 Botte Jellema: Ondergedoken zaten. 00:19:18 Rein Koolen: Maar er waren Joodse mensen, er waren onderduikers die dus naar Duitsland uitgezonden werden en die stonden niet op een lijst. 00:19:29 Botte Jellema: Verzetsstrijder Adri de Graaf moest uit zijn onderduik komen om de evacuatie van zijn gezin uit de polder te regelen. Daarbij werd hij door de bezetter opgepakt en doodgeschoten. Of er andere onderduikers zijn verdronken, is niet bekend. Er is natuurlijk geen registratie geweest en zelfs al hadden de Duitsers iedereen die op de wegen, de polder uitkwam, tegengehouden, je kunt natuurlijk op meer plekken de polder uitkomen, naar het oude land. 00:19:58 Rein Koolen: Je kunt overal over die dijk klauteren, je hoeft niet naar die doorgang te gaan waar de weg ligt, waar je weet dat ze staan. Er zijn dus door die onderduikers ook veel, die eerste twee nachten al. Ik weet dat bij mijn schoonouders zaten ze dus in de schuur, in zo'n berg met hooi en dergelijke. Toen moesten ze in huis, want daar hadden ze spullen gelegd. Maar dat water stond zo hoog. Dus toen hebben ze de brandmuur dus opengebroken. Die hebben staan bikken met, ik weet niet, met hun blote handen, denk ik, bijna. Maar zo konden ze ook het huis weer in, daar de spullen halen die ze nodig hadden. 00:20:37 Rein Koolen: Op die manier hebben mensen zich een aantal dagen weten te redden, maar er voeren al heel snel zoveel bootjes rond en niemand die er meer op lette. De Duitsers hadden helemaal niks meer in de pap te brokkelen op gegeven moment, maar dan is het echt eind april. Daar had je geen last meer van. Toen verdwenen ook de NSB-mensen, want die waren ook al aan het vertrekken. Dus dat gevaar nam snel af en dan kun je dus ook makkelijker tevoorschijn komen. 00:21:10 Botte Jellema: Er staan bij het monument wat informatieborden met foto's. We zien een boerderij met een hoog dak, intact, maar zonder de muren onderin. Je kijkt er dwars doorheen. 00:21:21 Rein Koolen: Zo stond het erbij. 00:21:23 Botte Jellema: Stond jullie boerderij er ook zo bij, want dat beeld ken ik een beetje van...? 00:21:27 Rein Koolen: Zoiets zag het eruit. 00:21:29 Botte Jellema: De hele, zeg maar de onderste twee meter... 00:21:32 Rein Koolen: De stenen, de muren waren weg, het gebouw wat er voor stond was weg en delen van het dak waren ook weg. Maar de top was blijven staan en de spanten stonden bijna allemaal nog goed. De meesten zijn ook om dezelfde spanten herbouwd. Dat kun je bij de boerderij waar mijn zoon nu woont heel goed zien, want daar zitten op de hoogte waar het water geweest is, nogal wat beschadiging op die spanten. Waar dus blokken hout en rommel tegenaan heeft gebotst, tijdens die storm. Dat kun je goed zien. 00:22:10 Botte Jellema: Je kunt dat dus nog steeds in deze polder goed zien? 00:22:12 Rein Koolen: Ja, en verder is het gewoon weer keurig herbouwd. De schuren zijn het eerst herbouwd omdat daar de producten in opgeslagen moesten worden. Later zijn de woningen allemaal weer teruggezet. Ik weet nog dat de gemeente Wieringermeer bij de provincie Friesland heeft moeten smeken om die twee schepen met hout, want door die gaten spoelde er ook veel het IJsselmeer op. Veel westenwind dus dat kwam dan aan in Friesland. Die hebben dat verzameld, maar we wilden het eigenlijk wel terug hebben, dat is, geloof ik een uiteindelijk ook wel gelukt, merendeels. 00:23:00 Rein Koolen: Maar bij Medemblik ook, eindeloze grote bulten met rommel. Als je ziet wat er dus weg is van zo'n huis, houten delen blijven drijven. Ruiterstokken, ik weet niet of dat begrip je nog iets zegt? Vroeger had je zo'n vier of driepoot, zo dik, een meter of twee en een half lang. Die zaten aan elkaar. Boven stapelde je er hooi overheen of graan. Dat noemden wij ruiterstokken en bij iedere boerderij lag een bult van die stokken, die ze ieder jaar weer gebruikten. Alleen toen het onder water werd gezet, gingen die bulten drijven, dus die overal lagen ze. En kistjes, noem maar op. Niet te filmen. 00:23:49 Botte Jellema: Reins vader bleef bij de dieren in de Noordoostpolder. Rein zelf woonde een jaar met zijn moeder in Brabant. Er werd een nieuw stuk dijk om De Wielen heen aangelegd, twee plassen die inmiddels 30 meter diep waren geworden. De polder werd opnieuw leeggepompt. Op elf december 1945 viel de polder opnieuw droog. Toen konden ze terug. Rein als jochie van vier, eerst in een woonwagen op het erf, terwijl de boerderij opnieuw werd opgebouwd. Daar groeide Rein op. Hij kreeg verkering met een buurmeisje, hij nam de boerderij van zijn schoonvader daarover, ging samenwerken met zijn broers en bouwde een champignonbedrijf op, waar inmiddels 75 mensen werken. Nu is hij met pensioen. Maar hij woont nog altijd in de polder waar zijn vader in 1941 als pionier naartoe verhuisde: de Wieringermeer. 00:24:37 Rein Koolen: Toen wij terugkwamen hebben wij een jaar lang - tenminste, dat is mijn herinnering, dat is onvergetelijk - prachtig en heerlijk gespeeld tussen al die puinblokken, stenen en planken en alles wat je vinden kon, en dat mocht ook. Je bouwde kastelen van puin, zoals kinderen nu ook bouwen van LEGO blokken. Maar wij met puin blokken. Dat heb ik al zo vaak verteld: dat jaar groeiden de bomen bij ons niet. Er kwamen geen bladeren aan, die waren dus allemaal verdronken. Dat beeld en dat puin en de vrijheid, daar word je dus niet door gestrest, maar daar geniet je van. 00:25:29 Botte Jellema: Dat is inderdaad zo'n beeld wat je nooit vergeet, ook omdat je het verder natuurlijk nooit meer ziet. 00:25:34 Rein Koolen: Nee, dus je angst voor overstromingen is eigenlijk dan al weg. 00:25:38 Botte Jellema: Ja? 00:25:39 Rein Koolen: Ja, jawel. Hoe ik in werkelijkheid zou reageren als morgen die dijk plotsklaps zou verdwijnen, dat weet ik niet, maar ik heb een auto die behoorlijk snel is. 00:26:10 Botte Jellema: Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat en deze keer hadden we een ontmoeting met Rein Koolen. Hij is inwoner van de Wieringermeerpolder en getuige van de onder waterzetting van 75 jaar geleden. Bedankt voor het luisteren. 15 Wieringermeer Mixdown 3.mp3