Podcasts Rijkswaterstaat

Regina Bruins: Ik word heel blij van de mensen daar. Weet je waarom? Hier gebeurt iets wat ik in het dagelijks leven niet vaak zie. Mensen raken enorm ontroerd als ze daar zijn. Botte Jellema: In de Waddenzee liggen een aantal onbewoonde eilanden die van levensbelang zijn voor de dieren die in de zee leven en er passeren. Eén van de eilanden is Richel, vlak bij Vlieland. In het watersportseizoen zitten daar Wadwachters in een unieke toren. Dit zijn natuurbeschermers en ontvangers van gasten. De Waddenzee is het grootste getijdengebied ter wereld en is een belangrijke plek voor veel waterleven en vogels. Het staat op de UNESCO Werelderfgoedlijst en het is een Natura 2000-gebied. Er wordt gewoond, gewerkt en gerecreëerd. Dat is een spannende combinatie. Er zijn dus veel belangen in dit unieke gebied. Botte Jellema: Welkom bij de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. In deze aflevering gaat het over de onbewoonde eilanden in de Waddenzee en de vrijwilligers die Rijkswaterstaat helpen bij het beheren van dit wereldwijd unieke natuurgebied. Arianne Lokker: Een Wadwachter op Richel is heel bijzonder, want je hebt maar één Richel en dat ligt vlak onder Vlieland. Botte Jellema: In de haven van Harlingen ontmoet ik de vriendinnen Arianne Lokker en Regina Bruins, die als vrijwilligers bij Rijkswaterstaat op het punt staan om naar Richel te gaan. Arianne Lokker: Daar staat een toren en daar zijn we Wadwachter. Daar komen vooral veel vogels om te broeden, maar ook om rust te zoeken bij hoogwater. Er komen ook droogvallers, dus er komen ook mensen met een platbodem. Botte Jellema: Precies, want droogvallen is dat je daar gaat liggen en wacht tot het eb wordt. Hoe ziet de toren die je net benoemde eruit? Arianne Lokker: Als je met de boot naar Vlieland gaat, zie je een witte toren die afgezonken is. De toren heeft twee verdiepingen. Op de eerste verdieping heb je twee slaapkamers en een wc. De bovenste verdieping heeft een woonkamer en een keukentje. Wij koken op gas en hebben zonnepanelen. Botte Jellema: Voor de stroom. Heb je daar bereik? Dat vroeg ik me ineens af. Arianne Lokker: Wij liften mee op de paal van Vlieland. We hebben geen wifi. Vlieland is heel dichtbij, maar daar kan je niet naartoe, want er zit een enorm diepe vaargeul. Je kan er niet lopend of zwemmend naartoe, dat is veel te gevaarlijk. Botte Jellema: Dat is waar de geul waarover de veerboot die vanaf de haven van Harlingen naar Oost-Vlieland vaart. Arianne Lokker: Ja, die slingert door het Waddengebied om alle platen heen. Eén van die platen is Richel. Botte Jellema: Wat zijn jullie taken als Wadwachters, Regina? Regina Bruins: Op Richel werken wij in opdracht van Rijkswaterstaat als Wadwachters. We hebben het voor mijn gevoel dan het meest over een educatieve bewustwordingstaak. Botte Jellema: Een educatieve bewustwordingstaak? Regina Bruins: Het is educatief en het is bewustwording. In die geul aan de zuidkant van Richel komen schepen droogvallen, dat zei Arianne al. Dat zijn soms particuliere jachten of kleine bootjes, mensen die het wad goed kennen of graag zeilen. Er zijn echter ook schepen van de bruine vloot. Die zijn groot en hebben vaak veel bezoekers en gasten aan boord. Sommige van hen zijn voor het eerst op de eilanden en voor het eerst op een plaat en vallen voor het eerst droog. Er zijn een paar dingen die je daar niet mag. Dat lijkt misschien een beetje overdreven, want waarom niet? Het is hier zo vrij en zo open, waarom zou je het niet mogen? Botte Jellema: Het is een gigantisch gebied. Regina Bruins: Het is ook een gigantisch gebied. Het is ook heel wonderlijk dat als het drooggevallen is, vier of vijf keer zo groot is dan als het vloed is. Het is altijd heel magisch om dat te zien gebeuren. Die zandplaat wordt trouwens steeds meer een eiland, want hij is bijna nooit meer helemaal overstroomd. Het is inmiddels bijna het zesde Waddeneiland. Dan moeten we toch eens gaan denken over een afkorting. Botte Jellema: TVR-TAS, of zo. Regina Bruins: Er moet iets bij. RTV-TAS. Hoe dan ook, in het midden is het inmiddels vijf of zes meter hoog. Jaren geleden hebben we daar op het eiland de eerste zeekraal zien verschijnen, net als de eerste tarwe bies en daarna kleine struikjes. Het middengebied is verboden gebied, want daar broeden duizenden wadvogels zoals de mantelmeeuw, visdiefjes en enkele scholeksters. Vooral de mantelmeeuw broedt daar. Onze taak is in ieder geval om te zorgen dat mensen niet naar het middelste deel gaan. Dat kan je ook heel duidelijk zien: iedereen die wel eens de veerboot naar Terschelling of Vlieland heeft genomen ziet in het water staken staan daar op die hoogte. Je mag niet achter de staken het gebied in. Botte Jellema: Samen met overheden, gebiedsbeheerders, hulpdiensten en maatschappelijke organisaties beheert Rijkswaterstaat de Waddenzee en dus ook de onbewoonde eilanden van de Wadden, zoals Rottumerplaat, Griend en Richel. Dat beheer nam Rijkswaterstaat over van Natuurmonumenten en daar was al een paar jaar een vrijwilligersclub die ook de Waddentoren bemenst. Langs die weg zijn Arianne en Regina bij Rijkswaterstaat terechtgekomen. Botte Jellema: Mag ik hem vast aanzetten? Annemarie Benbom: Ja, dat mag. Het zijn een beetje mijn wadwachter moeders. Zo ervaar ik het. Botte Jellema: De begeleider van vrijwilligers is Annemarie Benbom, Coördinator Operationeel Natuurbeheer. Botte Jellema: Voordat ik bij Rijkswaterstaat kwam werken, wist ik al wel dat ik een contract zou krijgen, maar ik was nog niet gestart. Toen zei mijn collega dat we misschien iets konden organiseren zodat ik een kijkje kon nemen op de Wadtoren, want dan wist ik precies wat ik zou gaan doen. We hadden toen geregeld dat ik een dag of vier bij Regina en Arianne op bezoek mocht. Dat was logistiek toevallig allemaal haalbaar. Ik heb vier dagen met ze op een onbewoond eiland gezeten en dat schept een band. Botte Jellema: Hoe was dat? Annemarie Benbom: Het is heel bijzonder. Het is sowieso goed om hetgeen wat je coördineert en aanstuurt zelf te ervaren. Vanaf mijn bureau kan ik van alles verzinnen, maar als dat in de praktijk heel anders loopt, werkt dat helemaal niet. Dat is sowieso goed in mijn werk. Botte Jellema: Dat je weet hoe het er daar aan toe gaat? Annemarie Benbom: Dat je weet hoe het werkt. Botte Jellema: Voordat we begonnen te praten, kreeg je de vraag of je volgende week een putemmer mee wil nemen. Met dat soort dingen weet je waar het over gaat en waar het voor is. Annemarie Benbom: Het hoort ook wel bij het werk dat er veel praktische zaken bij komen kijken. Je kan een aannemer vragen om een putemmer te brengen, maar als we zelf ook die kant op varen, kunnen we het zelf ook meenemen. Botte Jellema: Richel is de afgelopen jaren gegroeid in oppervlakte en hoogte. Het is inmiddels een hoogwater vluchtplaats. Annemarie Benbom: Het is een belangrijke tussenstop voor trekvogels als zij onderweg zijn. Er is hier ontzettend veel eten voor de vogels te vinden in de bodem. Een hoogwater vluchtplaats zegt het al, het blijft droog op het moment dat het hoogwater is. De vogels moeten wel ergens droge voetjes houden. Dat zijn belangrijke plekken in het hele waddengebied. Richel is niet de enige hoogwater vluchtplaats, dat strekt zich over het hele waddengebied, ook stukken van de bewoonde eilanden. Regina Bruins: De Boschplaat bij Terschelling is heel bekend. Dat is ongeveer de helft van het eiland. Annemarie Benbom: Het zijn belangrijke plekken voor vogels om te rusten. Botte Jellema: Voor zeehondjes is het ook belangrijk, begrijp ik, want die worden daar voor een belangrijk deel geboren. Annemarie Benbom: Dat klopt. Op Richel worden voornamelijk grijze zeehonden geboren. Het grootste deel van de Nederlandse populatie wordt geboren op Richel, dus dat is wel een bijzondere aangelegenheid. Dat gebeurt altijd in december. Botte Jellema: Er is nog iets op Richel, want je mag er komen als burger, in ieder geval als je een boot hebt. Annemarie Benbom: Je kan er komen. Er gaat geen veerboot naartoe. Hij komt er wel langs als je naar Terschelling of Vlieland gaat, maar hij stopt er niet. Als je een boot hebt die droog kan vallen, zou je kunnen droogvallen op Richel. Botte Jellema: We zitten in de haven van Harlingen. Je hebt hier de bruine vloot. Die maakt daar gebruik van. Annemarie Benbom: Die maakt daar zeker gebruik van. De zandplaat is zo verdeeld dat een deel is afgesloten voor publiek of recreanten, dat is echt een gesloten gebied om de vogels zo goed mogelijk te kunnen beschermen. Op het moment dat het laagwater wordt, ontstaat er meer ruimte en kunnen schepen droogvallen en een stukje rondlopen op de zandplaat. Botte Jellema: Dat vind ik een interessant spanningsveld, want het is van Rijkswaterstaat. Dat zeg ik tussen aanhalingstekens, want het is van ons allemaal, maar Rijkswaterstaat beheert het Waddengebied. De watersporters komen daar terwijl er ook een deel beschermd moet worden. Het is een gigantisch gebied. Richel is op zich niet heel groot, maar het is veel meer dan Richel alleen. Daar hebben jullie de Wadwachters voor? Annemarie Benbom: Precies. De Wadwachters zijn er om de recreanten die daar droogvallen in de gaten te houden en te kijken of zij zich aan de regels houden. Omdat het een gesloten gebied is, mogen er geen mensen in komen en doordat we daar Wadwachten hebben zitten, heeft het al een preventieve werking zodat mensen dat niet doen. Bovendien is het zo dat de Wadwachten in een Wadtoren verblijven wat een opmerkelijk bouwwerk is wat ineens te vinden is op het wad, dus dat trekt de aandacht. Als mensen daar droogvallen, zijn ze geneigd om naar de Wadtoren te lopen om te kijken wat het is en wat daar gebeurt. In die zin is het een mooie afleidingsmanoeuvre zodat ze het gesloten gebied niet inlopen. Botte Jellema: Wadwachters verblijven in koppeltjes van twee een week op de toren, van vrijdag tot vrijdag. De toren is bezet van april tot in september en tijdens het watersportseizoen. Dat valt in belangrijke mate samen met het broedseizoen. Arianne en Regina zitten één keer per jaar een week op de Wadtoren en zijn nu in Harlingen vlak voor hun vertrek naar Richel. Botte Jellema: Ik zal niet zeggen dat alle watertoeristen zo zijn, maar er staat wel eens een kratje bier aan boord van een schip. Er wordt wel eens wat gedronken en dan worden mensen misschien baldadig en luisteren ze niet heel snel. Wat maken jullie allemaal mee met mensen die niet willen? Regina Bruins: Dat is hier niet aan de orde voor mijn gevoel. De echte feestgangers willen volgens mij überhaupt niet op Richel zijn, want die willen direct door naar Terschelling. Botte Jellema: Of de Appelhof. Regina Bruins: De Appelhof om bierkratten te stapelen. Dat is niet aan de orde. Arianne Lokker: Vorig jaar hadden we het incident dat het water opkwam. Een goede schipper brieft zijn bezoekers en doen een briefing: waar zijn jullie, waar moet je op letten en wat mag je niet doen? Je mag niet met een drone vliegen, je mag niet met een bal spelen, je mag niet vliegeren, maar je mag wel genieten, schelpen zoeken en je ogen uitkijken en de weidsheid ervaren. Er was toen een schip wat er al een poosje lag. De kinderen waren bij dat schip. Op een gegeven moment kwamen ze allemaal het zand op. Wij waren al binnen. Regina Bruins: Het werd al vloed. Botte Jellema: Jullie waren binnen omdat jullie toren ook onder stroomt. Regina Bruins: Wij zagen al dat je dan naar binnen moet, maar de schipper liet de kinderen gaan. We hebben vanaf de toren toen echt moeten roepen dat ze terug moesten. Leg dat maar eens uit aan zestienjarigen. Uiteindelijk moesten ze, terwijl het water tot hun middel stond, door het water weer terug naar de boot. Ik vind het jammer dat die schipper ze daar niet op heeft gewezen. Botte Jellema: Je zou toch iets anders verwachten van een schipper. Regina Bruins: Onze ervaringen zijn wel heel gunstig voor de schippers. Botte Jellema: Dit was één incident. Regina Bruins: Dit was een incident. Arianne Lokker: Wat ik ook heel gunstig vind als het gaat om effecten... Soms is de effectmeting moeilijk. We praten altijd met mensen die we tegenkomen en met name ook met de bemanning van het schip wat ons brengt, genaamd Asterias. Ik vind het persoonlijk heel erg leuk om te horen dat er minder overtredingen zijn sinds wij er zijn, sinds twaalf jaar. Botte Jellema: Wie bedoel je met wij? Arianne Lokker: Daarmee bedoel ik de Wadwachters, de vrijwilligers. Dat gaat ook om het feit dat Rijkswaterstaat de keuze heeft gemaakt om dat zo te doen. Dat hadden ze ook niet kunnen doen. Wij horen echt wel respect. Botte Jellema: Jullie zitten met zijn tweeën een week lang in die toren. Het klinkt groot, maar dat is het volgens mij niet. Arianne Lokker: Het is volgens mij flink wat groter dan een tiny house. Je hebt een omloop eromheen waardoor je met hoogwater, als je min of meer gevangen zit op de toren, die ruimte nog wel hebt. Soms zijn die gevangen uurtjes ons nog wel het meest dierbaar, want dan ben je aan het zitten en kijken. Je kijkt je suf. Je hebt 360 graden vrij uitzicht. Waar heb je dat in Nederland? Je hebt ook het geluid. Je moet echt naar de toren komen, dan heb je het geluid. Op het moment dat het wad vol loopt... Het duurde twee jaar voordat ik het ging herkennen, maar ik kan nu met mijn ogen dicht als ik slaap weten hoe ver het water is. Met opkomend water hoor je 'klonk, klonk, klonk'. Bij het teruggaand tij klinkt het alsof je een stop uit de gootsteen haalt. Het is fascinerend. Je moet in de toren komen en het opnemen. Botte Jellema: De Wadwachters op de toren op Richel zijn er dus altijd in het watersportseizoen. Er zijn dus altijd ogen. Je wordt daar altijd gezien als je er met een boot naartoe gaat. Een praatje met wat uitleg over wat er wel en niet kan en waarom maakt vaak al het verschil. Bovendien hebben ze op de toren een kort lijntje met handhaving als dat nodig is. Dat werkt, zegt Annemarie Benbom. Annemarie Benbom: Ik weet niet of het de beste manier is om alleen boetes uit te schrijven. Als je niet weet wat belangrijk is en waarom we de natuur zo goed mogelijk moeten beschermen, kan je daar ook niet naar handelen. Als je daar meer kennis over hebt, denk ik dat je ook beter je best zal doen om daar je eigen steentje aan bij te dragen. Botte Jellema: Dat hoorde ik uit de verhalen van Arianne en Regina ook terug, namelijk dat er veel kennisoverdracht plaatsvindt. Je gaat daar niet liggen als je een zuipvakantie op Terschelling wil. Annemarie Benbom: Dat is dan niet helemaal de juiste plek. Botte Jellema: Het is een selectie van mensen en dat zie jij ook aan je wachtlijst voor hoeveel mensen Wadwachter willen worden. Annemarie Benbom: Het is een erg populaire taak. Botte Jellema: Wat als ik me nu zou inschrijven? Regina Bruins: Dat kan niet meer. We hebben zoveel animo dat de wachtlijst overvol is. Als we daar nu nog mensen bij opzetten, zou ik mensen valse hoop geven, dus die hebben we gesloten. Botte Jellema: Er is ook een achterliggende reden voor Rijkswaterstaat om hier wel een extra inspanning op te doen. Dat heeft te maken met Natura 2000. Kan je dat uitleggen? Annemarie Benbom: Er is een Natura 2000-beheerplan voor de Waddenzee en daar staat in wat voor natuurdoelen we moeten behalen. Denk aan verschillende broedvogels en niet-broedvogels die we in het Waddengebied willen hebben. Er is een aantal genoemd wat mooi is om te halen, maar het liefst hebben we daar nog meer van. Dat gaat vooral om verschillende vogelsoorten en andere zeezoogdieren. Voor Richel zijn de vogels het belangrijkste. Door de Wadwachten in te zetten voorkomen we verstoring. Dat is goed voor de vogels, want als ze het lekker rustig hebben, verstoren we hun broedproces niet. In het trekseizoen verstoren we alle rustende en foeragerende vogels ook niet, dus dat is de reden dat we daar Wadwachten hebben. Botte Jellema: Hoe kwetsbaar is dit gebied? Annemarie Benbom: Dit gebied is heel kwetsbaar. Het gaat niet goed met de Waddenzee. We moeten er alles aan doen om de doelstellingen die geformuleerd staan te halen. Dat halen we niet of amper. We zouden met zijn allen nog beter ons best moeten doen om te kijken of we het tij kunnen keren en ervoor kunnen zorgen dat het wel beter gaat met de Waddenzee. We doen wat we kunnen en ik denk dat dit wel een heel mooi middel is om in ieder geval de gesloten en kwetsbare gebieden en hoogwater vluchtplaatsen zo goed mogelijk te beschermen en daar zorg voor te dragen. Botte Jellema: Richel bij Vlieland is niet het enige onbewoonde eiland in de Waddenzee en ook niet het enige waar vrijwilligers van Rijkswaterstaat zitten als Wadwachters. Ze zitten ook op Rottumeroog en Rottumerplaat. Of de Rottums, zoals Annemarie ze noemt. Botte Jellema: De Rottums. Er is een prachtig verhaal dat Godfried Bomans er heeft gezeten, net als Jan Wolkers. Dat was begin jaren tachtig, ik weet het niet precies. Ik ga het opzoeken. Botte Jellema: Dat was dus in 1971. Godfried Bomans stierf eind 1971 en er wordt gezegd dat zijn verblijf van een week op Rottumerplaat niet heeft geholpen bij zijn gezondheid. Botte Jellema: Die hebben in datzelfde huis gezeten als waar jouw vrijwilligers op die eilanden zitten. Annemarie Benbom: Dat klopt. Botte Jellema: Daardoor zijn die eilanden wel legendarisch geworden. Jan Wolkers is opgebloeid en Godfried Bomans is daar half dood gegaan. Annemarie Benbom: Precies, dat is lekker tegenstrijdig. You hate it or you love it, denk ik. Gelukkig vinden de vrijwilligers die daar zitten het allemaal heel fijn en fantastisch om daar te mogen komen. Botte Jellema: De faciliteiten zijn daar anders. Dat heeft een geschiedenis. Annemarie Benbom: Dat klopt. De Rottums is een verzamelnaam voor Rottumerplaat, Rottumeroog en het Zuiderduin. Rottumerplaat is het grootste eiland van deze drie eilanden, daar staat het grootste huis op. Botte Jellema: Daar zit je heel dicht tegen Borkum in Duitsland aan. Annemarie Benbom: Het ligt tussen Schiermonnikoog en Borkum in. Daar is in de jaren vijftig een huis gebouwd zodat arbeiders daar helmgrassen konden planten omdat ze de Waddenzee wilden inpolderen. Dat is een flinke basis geweest voor de groei van het eiland. Zodra je die grassen plant, blijft er meer zand en slib in hangen en groeit het eiland aan en wordt het groter. Dat huis staat er nog steeds. Als je daar binnenkomt, stap je terug in de tijd. Dat is een bijzondere ervaring. De faciliteiten zijn best wel goed op Rottumerplaat omdat je een heel huis hebt waar je gebruik van kan maken. Er staat ook een toren zodat je goed overzicht hebt op de vogels die daar broeden en het goed in de gaten kan houden. Botte Jellema: Is dat de foto op je homescreen van je telefoon, zag ik dat goed? Regina Bruins: Dat was Rottumeroog. Daar staat een baken, maar we hebben er ook een kleine hut staan. Dat is dat is wel een stuk primitiever. Dat is een kleine hut waar maximaal twee mensen in kunnen verblijven. Op alle eilanden koken we op gas. Op Rottumeroog hebben we een paar zonnepanelen waar je stroom vandaan kan halen. Het is primitief, maar het past wel bij de omgeving. Botte Jellema: Daar mag je nu helemaal niet meer komen. Annemarie Benbom: Nee, het ligt in een afgesloten gebied wat tevens ook referentiegebied is, dus daar wordt gekeken naar wat er met de natuur gebeurt als er helemaal geen mensen meer komen. De mensen die wij daar naartoe sturen doen monitoring voor ons, ze brengen vooral vogels in kaart. Wat zit er, wat broed er en hoeveel? Ook in de winter worden er tellingen gedaan, dan zijn het hoogwater vluchtplaats tellingen om de trekvogels in kaart te brengen. Het is een belangrijke taak die we daar vervullen om te weten hoe het gaat en wat er zit. Botte Jellema: Dit is ook een mooie illustratie van hoe anders we nu naar dit gebied kijken dan zestig of zeventig jaar geleden toen het werd aangelegd. Het werd aangelegd met het idee om er land van te maken. Annemarie Benbom: Dat kunnen we ons nu niet meer voorstellen. Dat is uiteindelijk gelukkig niet doorgegaan. Het is een uniek natuurgebied met unieke waarden wat goed is om te beschermen, dat is goed voor de vogels. Alles wat we daaraan kunnen doen, moeten we doen, ook al is het niet leuk om te horen dat niet je op zulke mooie plekken mag komen. Botte Jellema: Daar is een goede reden voor. Annemarie Benbom: Er is een goede reden voor. Botte Jellema: Is het meer een vakantie of een werkweek voor jullie? Regina Bruins: Het is zeker geen vakantie en ook geen werkweek. Het zit er een beetje tussenin. Het voelt veel meer als een bezinning of bijdrage. Ik kom zelf al dertig jaar op Vlieland, dus ik vaar dit stuk sowieso zes of zeven keer per jaar. Het wad zit een beetje in ons, toch? Arianne Lokker: Het natte zand, niet het strand waar je op ligt. Het natte zand. Regina Bruins: Het zand is altijd nat, dus je hebt altijd schoenen of laarzen aan. Het is geen strand, het is nat zand en daar gebeurt altijd iets. Je ziet kleine zeesterretjes en kleine mosseltjes omdat er een mosselbank gaat ontstaan wat een jaar later weer weggespoeld is. We leren er ook nog steeds veel over die kant, het begin van de voedselketen. Botte Jellema: Wat leren jullie daar over mensen? Regina Bruins: Wat ik er zelf leer over mensen... Leuk, over vijf minuten gaat hij weer. Ik word heel blij van de mensen daar. Weet je waarom? Hier gebeurt iets wat ik in het dagelijks leven niet vaak zie. Mensen raken enorm ontroerd als ze daar zijn. Stel je voor dat je voor het eerst in de woestijn of een regenwoud bent. Dat doet zintuiglijk iets met je. Een van mijn meest bijzondere ervaringen was jaren geleden met een schoolklas met die mooie kwetsbare leeftijd van 14 of 15 jaar. Er kwam ineens een jongetje op me af rennen die vroeg wanneer de zee zou komen. Dat jongetje dacht echt dat de zee zou verschijnen als een tsunami. Het is nu laag, maar ineens is het daar. Regina Bruins: Ik ging het toen met een stokje en een balletje uitleggen. Het balletje was de maan, een schelp was de zon en een ander ding was de aarde. Ik legde daar een blauw touwtje omheen en vertelde: dit is de zee, dit is de zon en dit is de maan en dit trekt met een magnetisch veld. Dat jongetje besefte zich toen dat je weet wanneer het eb of vloed wordt. Bij een kind zie je dan een lichtje aangaan waarvan je weet dat hij dat op de kwetsbare leeftijd van 14 of 15 jaar nooit meer gaat vergeten. Ik denk dat ik daar leer van mensen dat er, ondanks deze ingewikkelde tijden, in ieder mens een nieuwsgierig jongetje zit wat de wereld ontdekt. Dat vind ik heel erg mooi aan ons werk. Botte Jellema: Dat is een prachtig verhaal. Regina Bruins: Ik word er een beetje emotioneel van. Dat is wat mij het meeste raakt. Niet het aantal vogels, maar de verhouding tussen mens en natuur. Als we dat uit het oog verliezen... Botte Jellema: Moet jij binnen Rijkswaterstaat vaak uitleggen wat je doet? Annemarie Benbom: Ja. Botte Jellema: Met je vrijwilligers? Annemarie Benbom: Ja, want het is iets nieuws binnen Rijkswaterstaat. Het is niet zo dat er in iedere regio met vrijwilligers gewerkt wordt. Ik moet vaak uitleggen wat ik doe. Ik vind het zelf de mooiste baan die er bestaat. Ik weet niet of ik de mooiste baan heb van Rijkswaterstaat, maar ik denk van wel. Ik kom op superunieke plekken en heb contact met veel mensen die zich allemaal onwijs hard inzetten om dat gebied te behouden en daarover mee te denken. We werken samen met veel verschillende partijen zoals de Waddenunit en NIOZ. Het is heel bijzonder. Botte Jellema: Dat kan ik me goed voorstellen. Botte Jellema: Je hoorde Annemarie Benbom, Coördinator Operationeel Natuurbeheer bij Rijkswaterstaat. Het onbewoonde eiland Richel en de Wadtoren kan je ook zien zonder er zelf naar toe te varen. De veerboten voor Vlieland en Terschelling varen er vlak langs. Dank ook aan vrijwilligers Arianne Lokker en Regina Bruins die elk jaar een week naar Richel gaan als Wadwachters. Dit was een aflevering van de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Als je dit een leuke aflevering vindt, laat dan een review en een sterrenbeoordeling achter in je podcast-app. We vinden het ook leuk als je hem deelt op je sociale media zodat andere mensen er ook over horen. Bedankt voor het luisteren.

31 RWS 225 jaar V4 (1).mp3 00:00:02 Botte Jellema: Begrijp ik het dan goed dat wij Rijkswaterstaat - ons watermanagement, waar we zo over de hele wereld beroemd om zijn geworden ook - te danken hebben aan enerzijds de Fransen en anderzijds een Duitser, die dat dan vervolgens ging organiseren? 00:00:17 Toon Bosch: Ja, arbeidsimmigranten zijn familie. 00:00:28 Botte Jellema: Welkom bij de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. Rijkswaterstaat bestaat in het voorjaar 225 jaar. Dat is reden om diep de historie in te duiken en terug te gaan naar het jaar 1798. Toen begon in Nederland een nationaal instituut te ontstaan dat zich met ingenieurs bezighield met water. In deze aflevering maken we kennis met Christiaan Brunings, - de grondlegger van Rijkswaterstaat - horen we wat de aanleiding was voor het oprichten van een nationale organisatie en ontdekken we wat de Fransen en een Duitser hier precies mee te maken hebben. 00:01:10 Toon Bosch: Een beetje ijzig. 00:01:11 Botte Jellema: Het is koud. 00:01:13 Toon Bosch: Waar je naar kijkt, is de hangbrug bij het Duitse Emmerich, ze zeggen inmiddels ook Emmerik. Daar stroomt de Rijn nog behoorlijk breed onder die brug door. 00:01:24 Botte Jellema: Dit is Toon Bosch, gepensioneerd universitair hoofddocent en historicus. We zijn bij Pannerden, ten oosten van Nijmegen, waar de Rijn ons land binnenstroomt. We zijn precies op het punt waar het water van de Rijn zich splitst in de Waal en in het Pannerdensch Kanaal bij Ford Pannerden. Dat Pannerdensch Kanaal heeft alles te maken met het begin van Rijkswaterstaat en staat ook bijna symbool voor Nederlands watermanagement. Toon Bosch schreef een proefschrift over de eerste jaren van Rijkswaterstaat en weet er alles van. De splitsing bij Fort Pannerden was en is nog steeds van groot belang voor de waterhuishouding van het rivierengebied. Dat was ruim 225 jaar geleden nog niet zo goed georganiseerd. Van al het water dat vanuit de Rijn ons land binnenstroomde, ging er toen een veel te groot deel naar de Waal, vertelt Toon. 00:02:18 Toon Bosch: De Waal kreeg 90% van het water af te voeren. Dat was voor een aantal handelssteden tot en met Dordrecht toe fantastisch, want voor de scheepvaart was genoeg water natuurlijk een belangrijke voorwaarde, maar in de winter bracht dat ook soms hele ernstige overstromingsrampen met zich mee. De 18de eeuw kende echt seriële watersnoden, grote catastrofes, de 19de eeuw ook, maar op het einde van die 18de eeuw wordt hier in waterbouwkundig opzicht verschrikkelijk gesleuteld aan dit gebied - het splitsingsgebied - en dan zijn er - in ieder geval bij open water - geen dijkdoorbraken meer. 00:02:58 Botte Jellema: De splitsing is een charmante gebogen punt in het water met een grote betekenis voor de rest van het stroomgebied. 00:03:05 Toon Bosch: Met kribben- leikribben - stuurt dat die waterstroom naar rechts en naar links. Als je er met een drone zou boven vliegen, lijkt het wel een horenachtig, een beetje naar links buigend en echt spits in een punt toelopend stuk land. 00:03:23 Botte Jellema: Dat hebben wij zelf zo gemaakt: een betere verdeling tussen de afvoer van water via de Waal, de Nederrijn en de IJssel, met als voordeel dat er minder overstromingen waren langs de Waal - wat voor veiligheid zorgde - en dat de IJssel minder verzandde, wat een economisch voordeel had. Het had ook een militair voordeel. Fort Pannerden is niet voor niets gebouwd waar het nu staat. Eenvoudig was het niet, want in de 18de eeuw moest dat in overleg met drie eigenwijze provincies, die nog weinig sturing vanuit een centrale overheid hadden. Een spilfiguur bij het overleg wat er op deze plek moest gebeuren, was Christiaan Brunings. Dat samenwerkingsverband is de aanloop naar de vorming van Rijkswaterstaat. Dit punt hier is best wel een bijzondere plek. 00:04:11 Toon Bosch: Dit is een hele bijzondere plek. Je ziet hier de wijsheid van het land. Het is geografisch apart. 00:04:20 Botte Jellema: Het is trouwens ook prachtig. 00:04:20 Toon Bosch: Hier komt de cultuur echt heel dicht bij de natuur. Door mensenhand is deze punt gemaakt. 00:04:28 Botte Jellema: Zou je kunnen zeggen dat die punt het begin van Rijkswaterstaat markeert? 00:04:36 Toon Bosch: Ja. Het is in the eye of the beholder. Het is wie je het vraagt. Ik ben toch nog wel geneigd om te zeggen: als die politieke revolutie - de Bataafse Revolutie - er niet was geweest, dan hadden we het nog maar moeten zien hoe het was afgelopen. 00:04:52 Botte Jellema: Maar de politiek kwam pas in actie nadat duidelijk werd dat er een probleem was en dat probleem begon hier. 00:04:57 Toon Bosch: Men kwam erachter dat hier de cruciale kranen zitten voor de veiligheid, de welvaart - ook de economische welvaart - en de militaire veiligheid, zeker aan de oostgrenzen van het land, dat daar een groot causaal verband tussen bestond. Die waterverdeling moest op orde worden gebracht. 00:05:24 Botte Jellema: Het is prachtig daar bij Ford Pannerden, maar ook ijskoud. Toon Bosch en ik gaan in de luwte zitten om verder te praten over die Christiaan Brunings. We zitten nog maar net als Toon een boek voor ons zet met de afbeelding van Christiaan erop. Dat is hem. 1736-1805: waterstaat in opkomst. 00:05:50 Toon Bosch: De enige meest recente biografie die we hebben. Wat is het? Het boekje is - geloof ik - in 1986 of zo gedrukt. 00:06:00 Botte Jellema: Het valt helemaal uit elkaar. 00:06:02 Toon Bosch: Ja, ik heb het veel gebruikt. 00:06:05 Botte Jellema: Christiaan Brunings werd in 1798 benoemd tot president ter beheringe van de waterstaat van de Bataafse Republiek, de voorloper van Rijkswaterstaat. Hij ziet eruit zoals je verwacht dat iemand in 1798 eruitziet. Wacht: laat me dat plaatje wat beter schetsen. Dat is 225 jaar geleden. Ik moest voor mezelf even helder krijgen hoelang dat geleden is. Toen kwam ik erachter dat dat ook het jaartal is waarin Beethoven als 27-jarige componist de Pathétique schreef. Dat was een van zijn eerste werken. Zo lang geleden is het: 1798. 00:06:49 Toon Bosch: Brunings had ook een groot muzikaal talent. Hij kon vioolspelen, pianospelen enzovoort. Hij was een omnitalent. Hij is de zoon van een Duitse hervormde predikant in Amsterdam. Hij wordt in 1736 geboren. 00:07:09 Botte Jellema: In Mannheim, als ik het goed heb. 00:07:11 Toon Bosch: In Neckarau of zo, dacht ik. 00:07:13 Botte Jellema: In Duitsland in ieder geval. 00:07:14 Toon Bosch: In Duitsland. Zijn familie was - wat verder terug in de tijd - afkomstig uit Noord-Duitsland, Bremen. Het waren kooplieden, maar ook behoorlijk veel intellectuelen en geleerde predikanten. Toendertijd - in de 18de eeuw - spreken we over een gereformeerde Republiek van de Zeven Verenigde Provinciën. 00:07:34 Botte Jellema: Protestants in ieder geval. 00:07:35 Toon Bosch: Dat was de protestantse godsdienst. Daar was ook een grote behoefte aan geschoolde predikanten en ook aan predikanten met bepaalde visies op bepaalde theologische problemen, want niet iedere predikant mocht in iedere kerk. Zo komt die vader - David Brunings - ook in Amsterdam, in de Noorderkerk, geloof ik. 00:07:58 Botte Jellema: In de Noorderkerk. Dat kan. 00:07:58 Botte Jellema: Christiaan is een slimme jongen, gaat naar het gymnasium en studeert een tijdje aan de universiteit van Heidelberg, maar door geldproblemen thuis gaat hij terug naar Amsterdam en neemt hij verschillende baantjes aan, onder andere bij de azijnmakerij van zijn zwager. Daar ontmoet hij Jan Noppen, die opzichter is bij het Hoogheemraadschap van Rijnland in Leiden. 00:08:20 Toon Bosch: Die brengt Brunings in contact met de waterstaat. Daar had hij vermoedelijk al eerder belangstelling voor. Er zijn een soort mythen in die familie, dat hij ooit met een kano de Rijn zou zijn afgevaren, dat soort verhalen. Dat is allemaal niet meer na te gaan, maar in ieder geval heeft hij heel veel belangstelling voor waterstaat en voor de waterstaatsproblemen. Op gezag van die Noppen wordt hij ook in dienst genomen bij Rijnland. Dat is het begin van zijn carrière. Hij zit dan al - ook weer door die zwager - in erudiete gezelschappen. Die Noppen neemt hem mee in zijn netwerk naar toenmalige geleerde genootschappen: het Haarlemse Genootschap van Wetenschappen, de Hollandse Maatschappij van Wetenschappen. Dat waren 18de-eeuwse groepen, meestal mannen, alleen maar mannen in die tijd, die geïnspireerd waren door het verlichte denken. Het verlichte denken breekt met een wijsheid dat de wereld alleen maar met door God gegeven wetten functioneert en dat de mensen daar weinig aan kunnen doen, om het zomaar eens heel even breed te zeggen. 00:09:28 Botte Jellema: Dat overstromingen dan ook altijd een straf van God waren, maar daar kun je wel degelijk iets aan doen. 00:09:35 Toon Bosch: Deze verlichte denkers organiseren zich in geleerde genootschappen, waarin ze met onderzoek en experiment op rationele wijze ook de problemen van hun tijd proberen aan te pakken. Die kunnen uiteenlopen van hoe werkt een stoommachine tot hoe kunnen we die rivieren beter laten afstromen? Ze hebben het ook over betere manieren van begraven. Kortom, op alle maatschappelijke terreinen waar er echt problemen waren, dachten ze mee. Ze schreven prijsvragen uit. Mensen konden hun antwoorden, hun oplossingen insturen. Dat is een zeer dynamische wereld. Die speelt ook een rol, omdat daarin ook een aantal lieden elkaar tegenkomen die later ook weer in het waterstaatsbestuur, maar ook bij de nationale waterstaatsdienst vanaf 1798 een prominente rol zullen gaan spelen. 00:10:23 Botte Jellema: In die tijd werd ervaring belangrijker gevonden dan theoretische kennis. 00:10:28 Toon Bosch: Dat is een zienswijze die nog lang geduurd heeft, ook als er technische scholen komen, als er ingenieurs worden opgeleid aan polytechnische scholen en wat dan ook. In het begin zijn er nog steeds stemmen die zeggen: je moet ze niet met het zoet der wetenschappen in contact brengen, want je bederft ze voor het waterstaatsvak. Dat heeft heel lang geduurd voordat de formele kennisverwerving met onderzoek en gebaseerd op wiskunde - dat kennismodel - echt aan kracht won. 00:10:59 Botte Jellema: Maar in de 18de eeuw komen er meer technische scholen. Christiaan Brunings zit daar middenin. Hij komt in dienst bij het Hoogheemraadschap van Rijnland en gaat zowel werken als studeren. Hij maakt snel carrière en richt zich zijn hele leven op het rivierbeheer. 00:11:15 Toon Bosch: Hier is een van zijn eerste grote klussen. Hij was die besprekingen met de afgevaardigden van het gewest Utrecht. Die worden in Arnhem gehouden. 00:11:25 Botte Jellema: Arnhem ligt ongeveer aan de andere kant van het Pannerdensch Kanaal. 00:11:29 Toon Bosch: Als we het Kanaal oversteken, zouden we er snel zijn. Vanuit Arnhem worden de beraadslagingen gevoerd. Dat heeft tijden geduurd, want de besluitvorming was traag. We klagen nu wel eens over trage besluitvorming, maar in de 18de eeuw was dat traag door het systeem van ruggespraak. De mensen kwamen met een mandaat, de afgevaardigden van de provincie kwamen met een mandaat en die moesten, wanneer daar weer verandering in kwam, weer terug naar huis om het mandaat te herzien of nieuwe instructies te krijgen. Bovendien was men al decennialang - tientallen jaren lang - aan het overleggen en kwam men er maar niet uit. Dat had te maken met geld, want hoe gaan we dat betalen? Holland was natuurlijk wel de rijkste provincie, Gelderland een stuk minder. Overijssel deed soms mee, maar die zijn al een keer afgevallen. Utrecht deed mee. Er is een financieel probleem. Er was ook oppositie van riviersteden. Bijvoorbeeld langs de Waal, waar water wél goed doorstroomde, wilden die hun handelspositie niet verliezen. Nijmegen en Arnhem bijvoorbeeld, toen twee concurrerende steden. 00:12:40 Botte Jellema: Nu nog steeds, denk ik. 00:12:41 Toon Bosch: Dat is een heel oud verhaal, dat af en toe opvlamt, zeker twee keer per jaar in verband met de Eredivisie voetbal. 00:12:51 Botte Jellema: Oké, oh ja, die was ik nog even vergeten. 00:12:53 Toon Bosch: Er waren ongelooflijk veel belangen die in elkaar moesten vallen. Uiteindelijk is het gelukt om die knoop door te hakken om hier in dit splitsingsgebied grote werken te gaan uitvoeren in de jaren vanaf 1770 en daarna. 00:13:09 Botte Jellema: In hoeverre heeft Christiaan Brunings nu zelf boven een tekentafel gehangen? We hadden het er al over: misschien heeft hij hier wel gelopen waar wij net liepen. In hoeverre heeft hij zelf die metingen hier gedaan? 00:13:27 Toon Bosch: Er was natuurlijk personeel. Er was waterstaatspersoneel. Er waren landmeters bij. Ik denk dat er ook overleg met Duitse waterbouwkundigen is geweest, al heb ik daar niet hard de vinger op kunnen leggen. Ook de biografen suggereren zoiets. In ieder geval was Brunings zeer goed op de hoogte van de Duitse waterbouwkunde en ook van de gezaghebbende figuren daarin, al waren die toen nog een beetje in opkomst. Veel kennis werd toen ook wel vanuit Nederland - vanuit de Republiek - naar Duitsland geëxporteerd, maar in de laatste 30 jaren van de 18de eeuw is Pruisen in opkomst, is Frederik II de vorst die grootschalige openbare werken aandurfde, drooglegging van grote moerassen. Dan wordt er ook al gewerkt aan het verbeteren van de Elbe bijvoorbeeld. 00:14:20 Toon Bosch: Dat is ook een belangrijk voorbeeld later van: hoe pakken ze dat aan? Welke middelen gebruiken Duitse ingenieurs? Brunings is hier nog met zijn kennis en met waarnemingen - veel waarnemingen, veel overleg - het hele gebied gaan inspecteren. Dat moet. Hij moet hier ook geweest zijn, met de bestuurders en met waterbouwkundigen. Dat heeft ertoe geleid dat ze hier een complexe serie maatregelen hebben uitgevoerd, waaronder een stukje doorsnijden van een meander, van een stukje van de Rijn, om daar een kanaal aan te leggen. 00:15:00 Botte Jellema: Dat is zo'n sikkel die dan gevormd wordt. 00:15:00 Toon Bosch: Dat is het Bijlandsch Kanaal geworden. Al die maatregelen hebben ertoe bijgedragen dat er een betere verdeling van het water over de rivieren kwam, in die formule waar we het zojuist over hadden: 69 in de Waal, 29 in Nederrijn en iets verderop 19 naar de IJssel toe. 00:15:25 Botte Jellema: Het voert te ver om de hele Nederlandse geschiedenis in deze aflevering te behandelen, maar Christiaan Brunings en de eerste vorming van Rijkswaterstaat hebben er natuurlijk wel mee te maken. In 1795 vielen de Fransen Nederland binnen en werd de Bataafse Republiek gevestigd. Een centraal bestuurde eenheidsstaat, noemt Toon Bosch het. 00:15:46 Toon Bosch: Het moest een burgerlijke samenleving worden, met één regering, één grondwet en met regels en vrijheden die voor iedereen gelijk waren. 00:15:56 Botte Jellema: Gelijkheid, vrijheid en broederschap. 00:15:58 Toon Bosch: Juist. Ook de Rechten van de Mens werden afgekondigd enzovoort. Het is een hele progressieve periode, maar die liep toch weer vast in de eindeloze debatten: welke bevoegdheden krijgt die staat dan? Dat ging ook op het gebied van de waterstaat zo, want er waren zeker meer dan 3.000 waterschappen. Waterschappen waren ook belangenorganisaties van degenen die veel grond hadden. Die lieten zich zomaar niet de kaas van het brood eten en zich vanuit één punt vanuit Den Haag of Amsterdam of waar dan ook vertellen wat ze moesten doen. Dat heeft een hele tijd geduurd. Dan komt er in 1798 toch vrij plotseling een doorbraak. Dat is ook weer een soort klein staatsgreepje. In het parlement moest gestemd worden over de grondwet. 00:16:44 Toon Bosch: De Fransen hebben tijdelijk de tegenstanders - de erkende tegenstanders - opgehouden, even gearresteerd of anderszins even. Toen hebben ze voor gestemd en die wet is aangenomen. Dat is ook de wet waarmee het centraal waterstaatsbeheer wordt geparachuteerd of gekatapulteerd, kun je zeggen. Dat is ook het moment waarop Christiaan Brunings natuurlijk als zeer gezaghebbende waterbouwkundige in heel veel commissies en nota's en weet ik wat heel veel geraadpleegd is over: hoe moet dat er dan uitzien? Hoe gaan we dat dan doen? Hoe gaan we dat territoriaal regelen in het land? Wat voor districten moeten we maken? Wie komt waar te zitten? Wie nemen we überhaupt als collega's op in die nieuw te vormen waterstaatsdienst. In al die overleggen is hij vrijwel alomaanwezig. Hij drukt zijn stempel aan alle kanten op die centrale waterstaatszorg. 00:17:47 Botte Jellema: Begrijp ik het dan goed dat wij Rijkswaterstaat - ons watermanagement, waar we zo over de hele wereld beroemd om zijn geworden ook - te danken hebben aan enerzijds de Fransen, die het democratisch - zeg ik even met aanhalingstekens - voor elkaar hebben gekregen dat er überhaupt zoiets kon ontstaan als een nationaal instituut dat het waterbeheer ging doen, en anderzijds iemand van Duitse komaf, - een Duitser - die dat dan vervolgens ging organiseren? 00:18:17 Toon Bosch: Ja, arbeidsimmigranten zijn familie. Daar hebben we er nu ook heel veel van. Het leuke is: wat we zien, - en dat is niet alleen Brunings geweest - is dat arbeidsmigranten vaak heel veel bijzetten aan die kwaliteit en verbetering van hun nieuwe vaderland of zo. Het is een ironie. 00:18:45 Botte Jellema: Maar het is niet in steen gehouwen. Er blijft een machtsstrijd, ook over het waterschapsbeheer. Christiaan Brunings maakt dat maar deels mee. Hij overlijdt in 1805 op 68-jarige leeftijd, maar zijn centrale waterschapsbeheer overleeft, eerst nog onder de Fransen en vanaf 1813 in het Koninkrijk der Nederlanden. Christiaan Brunings formuleerde duidelijk dat er in een delta als Nederland een centrale waterstaatsdienst moet zijn. 00:19:14 Toon Bosch: Brunings zegt dat ergens heel mooi. Het gaat om eenvoud, eenheid en eenvormigheid of zo. Dat is een soort slogan. Je moet al die rijksdiensten - of het nu ook over de fiscus gaat of over iets anders - stroomlijnen, je moet een regering hebben, je moet een departement of ministeries hebben en die sturen we dan weer de beleidsterreinen aan. Waterstaat maakt - met een paar uitzonderingen - ook altijd deel uit van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Er zijn maar een paar jaren geweest dat het een zelfstandig ministerie heeft. 00:19:47 Botte Jellema: Brunings is tot zijn dood directeur van 's Lands Rivier- en Zeewerken. Hij wordt begraven in de Grote of Sint-Bavokerk in Haarlem. Op zijn grafsteen daar staat: "Nederlands Raad en Beschermer tegen de Woede der Zee en der Stormen." 00:20:02 Toon Bosch: Hij is in het harnas gesneuveld, zou je bijna kunnen zeggen. De man die zowel in praktische zin, in theoretische zin als in politiek-bestuurlijke zin zoveel heeft betekend, ook voor de talloze onderhandelingen. We hebben dan centraal waterstaatsbestuur, maar hoe gaan we nu de taken van het Rijk, van de staat, van de provincies, van de waterschappen afbakenen? Hoe ligt de verhouding? Deze man heeft 1.001 problemen moeten oplossen. 00:20:34 Botte Jellema: Brunings publiceerde over vervening, droogmakerijen, kustverdediging en zeker ook over de rivieren. Op basis van zijn werk en natuurlijk nieuw verworven kennis is in de loop van de 19de eeuw flink gewerkt aan de rivieren. 00:20:50 Toon Bosch: Toen hebben de rivieren de vorm gekregen zoals we ze nu op de kaart zien, zoals we uit de lucht kunnen zien en zoals we hier uit eigen waarneming kunnen zien: genormaliseerde rivieren. Dat betekent dat de rivieren over lange afstand trechtervormig uitlopen naar zee, - zodat de grote hoeveelheden ijs en water afgehandeld kunnen worden - dat de stroomdraad in het midden van de rivier ligt, dat er kribben komen. Ook de ligging van die kribben is allemaal tot op de millimeter uitgerekend. De bedoeling was ook dat het vaarbed zichzelf daardoor wat zou kunnen in stand houden, uitslijpen. Dat is dan weer tegengevallen. Er moest ook op goed Hollandse wijze verschrikkelijk veel gebaggerd worden. Er was de opkomst van de baggerindustrie, zeker vanaf de jaren 50 van de 19de eeuw krijgen. Ze kregen van het Rijk gegarandeerd werk en voorschotten en opdrachten. Die baggerindustrie is ook op die rivierverbeteringen en op de havenverbeteringen natuurlijk mee in een enorme vlucht gekomen tot de globale speler die ze nu op dit gebied mondiaal nog steeds is. 00:22:13 Botte Jellema: Christiaan Brunings, de grondlegger van Rijkswaterstaat, die met Duits bloed en Franse organisatiemethode Nederland voor een belangrijk deel heeft vormgegeven, in ons land minder bekend dan ingenieurs als Cornelis Lely en Johan van Veen. 00:22:29 Toon Bosch: Ja, het is ongelooflijk. Waar vinden we zijn naam nog? Een stoomijsbreker die vanaf 1900 gevaren heeft, ligt nu nog te dobberen bij het Maritiem Museum in Amsterdam. 00:22:45 Botte Jellema: Het Scheepvaartmuseum. 00:22:45 Toon Bosch: Het Scheepvaartmuseum. Hij komt voor in publicaties van Rijkswaterstaat, in de werken waar ik zelf met Willem van der Ham en met het hele team van TU Delft en TU Eindhoven destijds aan gewerkt heb. Kortom, ik zou bijna zeggen: als Rijkswaterstaat op 24 mei 2023 een feestje geeft, ook hier vlakbij, in Fort Lent of zo, heb ik begrepen... 00:23:10 Botte Jellema: Dat zou best kunnen. 00:23:10 Toon Bosch: Dan hangt daar de geest van Brunings volop boven. Het kan niet anders. 00:23:16 Botte Jellema: Ik denk dat u dan die avond wel een lekker wijntje drinkt. 00:23:18 Toon Bosch: Dan ga ik thuis een goed glas drinken. 00:23:20 Botte Jellema: Proost! 00:23:20 Toon Bosch: Ik heb hier de afbeelding van Brunings. Zonder nu een heiligenverering te doen: hij verdient wel een goede toost. 00:23:41 Botte Jellema: Een toost op Christiaan Brunings, die Rijkswaterstaat oprichtte vanuit zijn ideeën over samenwerken, omdat hij wist dat je meer kan bereiken wanneer je problemen samen aanpakt, en die van Nederland meer maakte dan de som der delen, een gedachte die nog altijd de grondslag is van Rijkswaterstaat - nu 225 jaar later - en een gedachte die ook voor toekomstige waterstaatkundige vraagstukken waardevol zal zijn. Je hoorde Toon Bosch, gepensioneerd universitair hoofddocent en historicus, die een proefschrift schreef over de eerste jaren van Rijkswaterstaat, dat dit jaar 225 jaar bestaat. Dit was een aflevering van de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Bedankt voor het luisteren.

22 Files (2).mp3 00:00:00 Nieuwslezer Polygoonjournaal: Niet één automobilist mopperde op het wachten. Iedereen reed geduldig mee in de langzaam voortkruipende, telkens weer stilstaande file. 00:00:07 Dame: Hoeveel kilometer heb je in totaal? 00:00:10 Respondent: Op dit moment 2175. Dat zijn alle files op alle A- en N-wegen. Dat is een absoluut record. 00:00:19 Botte Jellema: Van de zonnige pinksterdag in 1955, toen de eerste file in Nederland stond, tot de besneeuwde januaridag in 2019, toen er meer dan 2.000 kilometer file in ons land stond. Welkom bij de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. Deze aflevering gaat over de geschiedenis van de file. Afgelopen jaar waren ze er nauwelijks door de coronacrisis, maar de files lijken elk jaar nog te groeien. We zijn er niet blij mee, maar dat sentiment is wel eens anders geweest. Was die eerste file echt op die pinksterdag in 1955? De ANWB heeft de eerste file voor een commercial een keer nagemaakt in 2008. 00:01:03 Commercial maker: Een stuk of 30 auto's. We hebben 100 figuranten, en moeten allemaal in de kleding gezet worden uit 1955. 00:01:09 Botte Jellema: Het is historicus van de ANWB, Hans Buiter, die zegt dat hij geen direct bewijs heeft gevonden voor deze mythische eerste file van Nederland die zou hebben gestaan bij knooppunt Oudenrijn, toen nog een rotonde aan de zuidwestkant van Utrecht. Hans weet nog hoe deze plek eruitzag in zijn jeugd. 00:01:26 Hans Buiter: Ik zat op de achterbank bij mijn ouders. Als we naar het zuiden reden- we gingen altijd op vakantie in Frankrijk - was er een grasveld met een paar koeien erop. Dat kan ik me nog goed herinneren. 00:01:40 Botte Jellema: In het midden? 00:01:41 Hans Buiter: In het midden, ja. Koeien graasden op Oudenrijn. Dat was een vast markeringspunt. 00:01:47 Voice-over (Botte Jellema): Oudenrijn was het eerste knooppunt van autosnelwegen in Nederland en oorspronkelijk was het een rotonde. Hans neemt ons mee terug in de tijd naar de jaren '50, toen de eerste snelwegen werden aangelegd en het daar al snel ook druk werd. 00:02:07 Hans Buiter: Aan de ene kant kwam dat omdat het aantal personen- en vrachtauto's toenamen. In 1950 ongeveer waren er pakweg 150.000 auto's. Al snel waren dat 200.000 auto's en in 1960 een half miljoen personenauto's. Je kreeg een grote toename van het verkeer. Je kreeg vooral ook dat automobilisten bij voorkeur - als ze de gelegenheid hadden voor hun route - over de autosnelweg reden. Dat was sneller, maar vooral ook veiliger. 00:02:26 Botte Jellema: Personenauto's werden in de jaren '50 vooral gebruikt in het weekend en tijdens vakanties. 00:02:31 Hans Buiter: Daar danken we nog steeds de term 'zondagsrijder' aan. 00:02:42 Botte Jellema: Een ochtend- en avondspits bestond nog niet, maar behalve de andere momenten waarin ze voorkwamen, werden files toen ook anders beleefd. In de jaren '50 waren auto's en snelwegen het toonbeeld van moderniteit. Als je meer wil weten over die eerste snelwegen en hoe die ontstonden, luister dan even naar aflevering drie van deze podcastserie. Probeer het je voor te stellen: voor 1954 moest je van Amsterdam naar Utrecht rijden over smalle wegen door kleine dorpen. 00:03:09 Nieuwslezer Polygoonjournaal: Wie van Amsterdam naar Utrecht wilde, moest tot voor kort gebruik maken van de beruchte weg langs de Vecht. Over een afstand van maar 38 kilometer telt die weg liefst 126 gevaarlijke bochten, waarvan zelfs tien zeer gevaarlijke zoals onder andere in het dorp Abcoude. 00:03:24 Botte Jellema: Het Polygoonjournaal laat beelden zien van een grote vrachtwagen die langs kinderen op fietsen manoeuvreert door smalle dorpsstraten. 00:03:31 Nieuwslezer Polygoonjournaal: Voor Amsterdam en Utrecht en voor het hele land, was het van vitaal belang dat hierin verandering kwam. Die verandering is thans gekomen met de ingebruikneming van de vijf kilometer kortere Rijksweg nummer 2 en de nieuwe brug over de Amstel in Amsterdam. 00:03:45 Botte Jellema: In 1954 is de A2 geopend. Die sloot aan op de toen al bestaande A12, met die rotonde bij Oudenrijn. Dat was één jaar voordat die legendarische eerste file daar zou hebben gestaan. 00:03:58 Nieuwslezer Polygoonjournaal: Tweemaal zo snel als voorheen. Dat wil zeggen in een half uur kan men nu van Amsterdam naar de Domstad rijden over een veilige, kaarsrechte weg die niet meer gekruist wordt door wegen op gelijk niveau. 00:04:08 Botte Jellema: Toen in '55 had je voor het eerst een echte kruising hier. 00:04:14 Hans Buiter: Ja, en had je voor het eerst omvangrijke noord-zuid stromingen die oost-west stromen sneden. De eerste mogelijkheid tot de congestie was in mondjesmaat ook al in '39 al gebeurd. Daarna vanaf '54 kon het pas echt losgaan hier. Dat komt aan de ene kant doordat die weg er lag, die trok verkeer naar zich toe, dat is altijd met wegen. Ten tweede komt het door de toenemende welvaart in Nederland, dus door 200.000 personenauto's. Ook heel opmerkelijk, voor het eerst ook weer de stromen Duitsers die naar Nederland trokken. Wanneer trokken de Duitsers naar Nederland? In de zomervakantie, maar daarnaast ook vooral tijdens mooie weekenden in het voorjaar: Pasen, Hemelvaart en bij uitstek Pinksteren. Waarom Pinksteren? Tijdens Pinksteren hadden mensen min of meer drie dagen vrij. Of op z'n minst tweeënhalve dag. De vrije zaterdag bestond nog niet, maar wel de vrije zaterdagmiddag, dus dan had je tweeënhalve dag om ergens naartoe te gaan. 00:05:16 Botte Jellema: Alles was dus aanwezig voor een eerste opstopping op de snelweg. Als in 1957 de Velsertunnel wordt geopend, meldt het Polygoonjournaal het volgende: 00:05:28 Nieuwslezer Polygoonjournaal: Een twintigtal bezitters van oude auto's was op het idee gekomen om op de eerste zondag na de opening een ritje te maken door de Velsertunnel. Ze waren daartoe al vrij vroeg op stap gegaan en konden ongehinderd passeren. In de namiddag zouden ze onherroepelijk zijn vastgelopen, omdat bijna 40.000 bezitters van nieuwe auto's op hetzelfde idee waren gekomen. Het resultaat was een complete chaos. Op de aanvoerwegen die op zo'n drukte niet berekend zijn, liep het verkeer volkomen vast. Niet één automobilist mopperde op het wachten. Iedereen reed geduldig mee in de langzaam voortkruipende, telkens weer stilstaande file. 00:06:03 Botte Jellema: Maar hoe zit dat nu met die beruchte eerste file bij Oudenrijn in 1955? Hans heeft in diverse archieven gezocht naar een melding ervan. 00:06:11 Hans Buiter: Artikelen over de eerste omleidingen op Oudenrijn vind ik in 1955, bij een voetbalwedstrijd Nederland-Zwitserland. Volgens mij was Zwitserland op dat moment regerend wereldkampioen. Niet meer. 00:06:25 Botte Jellema: Ik heb dat niet paraat. 00:06:27 Hans Buiter: Ik heb het ook niet paraat. Laat ik niet speculeren. 00:06:30 Botte Jellema: Het maakt ook niet uit. Het was druk vanwege voetbalwedstrijden. 00:06:33 Hans Buiter: Het was druk vanwege voetbalwedstrijden. De eerste omleiding vanwege pinksterdrukte kom ik tegen in '57. In het voorjaar van '57, begin mei, zeiden ze dat vanwege de drukte van de voorgaande jaren op Oudenrijn het nodig was om allerlei maatregelen te nemen. Dus in '56 was het hier al vastgelopen. Het lijkt logisch dat het in '55 ook al gebeurd is, want op dat moment was Oudenrijn al een jaar in bedrijf als kruising. Het is allemaal een beetje indirect. Er is geen persbericht de wereld ingegaan. Nu hebben we de eerste file op Oudenrijn. 00:07:14 Botte Jellema: Er is dus een beetje een debat over of het toen is geweest. 00:07:17 Hans Buiter: Ja. In ieder geval, wat ik zeg als mensen mij vragen of dit de eerste files waren: dit waren per definitie niet de eerste files. Alleen, dit zouden goed de eerste files op een autosnelweg geweest kunnen zijn. 00:07:39 Botte Jellema: Zo gingen we de jaren '60 in met een modern fenomeen: files op de snelwegen. Die eerste files waren een bezienswaardigheid. 00:07:47 Hans Buiter: Mensen gingen massaal naar die files kijken. Er zijn heel mooie foto's van viaducten - viaduct Welgelegen bijvoorbeeld - over de A2, waar mensen massaal naar het vastlopend verkeer keken. Het was sowieso al een feest om mensen massaal te zien rijden, maar blijkbaar nog feestelijker om ze te zien stilstaan. 00:08:17 Botte Jellema: In de jaren '60 ontstond het eerste woon-werkverkeer op de snelwegen en daarmee dus de avond- en ochtendspits. Dat bracht nieuw werk met zich mee. Om automobilisten te waarschuwen voor filevorming schafte de rijkspolitie open sportwagens aan: Porsche cabrio's. Deze Porsche-groep heeft bestaan vanaf begin jaren '60 tot in de jaren '90. De eerste agenten die erin mochten rijden, moesten een groot verantwoordelijkheidsgevoel hebben. Als teken daarvan moesten ze minstens 25 jaar getrouwd zijn en bij voorkeur kinderen hebben. Rob van Rees is oud-agent van de Porsche-groep en vertelt in het tv-programma 'Andere Tijden' over deze open sportwagens. 00:08:58 Rob van Rees: Ze waren fantastisch, alleen al vanwege het feit dat die heel goed achteruit kon rijden. Normaal gesproken ga je alleen maar vooruit, maar wij moesten achteruit om bij de start van de file te kunnen blijven. Je had het voordeel dat jouw collega aan het stuur zat en rustig achteruit reed, terwijl jij aan de andere kant in de auto ging staan om het aankomende verkeer af te zwaaien. 00:09:18 Interviewer 2: Hoe ging dat? 00:09:19 Rob van Rees: Dat ging heel simpel. Je ging in de auto staan en dan kon je twee dingen doen: je kon zo op de stoel gaan staan en dan zwaaide je het verkeer af. Als het goed ging, remde men heel rustig af, maar soms had je ook mensen die terug zwaaiden omdat ze dat een sympathiek gebaar vonden. Vervolgens knalden ze achterin op die file. Dat was niet de bedoeling. Je moest rustig je snelheid minderen. Je correspondeerde met het verkeer door middel van je handen. 00:09:58 Botte Jellema: Het past bij mijn beeld van de jaren '60: auto's in wulpse vormen, nieuwe kaarsrechte wegen waar je tot voor kort onvoorstelbare snelheden kon rijden, en een Rijkspolitie in Porsche cabrio's. Dan is het niet erg om af en toe stil te staan, maar de lol gaat er in de loop van de tijd een beetje vanaf. In de jaren '70 hebben we die avond- en ochtendspitsen en begint de file onderdeel te worden van de dagelijkse sleur. 00:10:24 Hans Buiter: In de jaren '70 werd die file massaal en ook min of meer een maatschappelijk item. Ik kan me het nummer 'File' van André van Duin nog herinneren: zoveel 1000 wielen in de file. Dat is, denk ik, een sentiment uit de jaren '70. 00:10:49 Voice-over (Botte Jellema): Het feest was er af. Files zijn een probleem. Er wordt aldoor meer asfalt aangelegd, maar elke nieuwe rijstrook zorgt automatisch voor meer verkeer en binnen de kortste keren staat er weer evenveel file als voorheen. Het aantal auto's in Nederland neemt in de jaren '80 toe tot ruim vijf miljoen. Er was niet tegenop te asfalteren. 00:11:09 Hans Buiter: Pas in de jaren '80 werd het een politiek item. Naar aanleiding van het McKinsey rapport 'Afrekenen met Files' werd er een heel offensief ingezet om de congestie tegen te gaan. 00:11:28 Botte Jellema: In de jaren '90 komen er nieuwe plannen ter bestrijding van de files. 00:11:31 Minister Maij-Weggen: We gaan wat doen op de wege op het gebied van carpoolstroken en speciale stroken voor het vrachtverkeer. 00:11:38 Botte Jellema: Minister Maij-Weggen van Verkeer opent in 1993 de eerste carpoolstrook. 00:11:43 Nieuwslezer 2: Minister Maij die over het verkeer gaat, moest vanochtend vroeg uit bed om de carpoolstrook te openen. 00:11:50 Botte Jellema: Al na een week zijn er twijfels over of het werkt. De strook wordt nauwelijks gebruikt en de files tussen Muiden en Diemen zijn alleen maar langer geworden. Er gaan verhalen dat mensen het saboteren door te doen alsof ze aan het carpoolen zijn met een pop op de bijrijdersstoel. Een jaar later verandert de carpoolstrook in een wisselstrook voor al het verkeer. Het experiment mislukt, mede door weerwerk van de autolobby. Daarna wordt er ook in de jaren '90 al gepleit voor rekeningrijden ter bestrijding van de files. De lobby is daar fel op tegen en het is er niet gekomen. Elk jaar staat er meer file in Nederland. Dan lijkt het soms alsof we ons erbij hebben neergelegd. 00:12:29 Hans Buiter: In de jaren '90 vond een deel van de beleidsmakers de files heel problematisch. Ik heb een heel mooi essay Tracy Metz gelezen in de jaren '90. Ze haalt aan dat een deel van mensen het best fijn vonden om in de file te staan. Voor forenzen met name was dat een vast moment: ze luisterden de krant, aten hun boterhammen, en sommige scheerden zich zelfs in de file. 00:13:01 Botte Jellema: De A2 die in 1954 openging tussen Amsterdam en knooppunt Oudenrijn, is tien jaar geleden verbreed tot twee keer vijf rijstroken. 00:13:11 Hans Buiter: Inmiddels is het concept: je moet kunnen doorrijden. In 2021 lukt dat heel aardig, zelfs in de spits. Waar ik eerder bijvoorbeeld de spits op de A12 meed, kan ik nu - met dank aan corona - doorrijden. 00:13:30 Botte Jellema: In 2020 - het jaar van de coronacrisis - stond er in Nederland bijna 70 procent minder file. Maar de kantoren beginnen nu - aan het begin van de zomer van 2021 - langzaam weer vol te stromen. Zo ontstaat er langzaamaan weer een ochtend- en een avondspits met weer files voor knooppunt Oudenrijn. 00:14:06 Botte Jellema: Je hoorde Hans Buiter, historicus bij de ANWB. Ik ontmoette hem op een plek waar we uitzicht hadden op knooppunt Oudenrijn, waar waarschijnlijk met Pinksteren in 1955 de eerste file van Nederland heeft gestaan, maar waar de laatste waarschijnlijk nog niet heeft gestaan. Dit was een aflevering van de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat, met dank aan Andere Tijden van de NTR en de VPRO voor archieffragmenten. Bedankt voor het luisteren.

00:00:00 Joost van de Beek: Er wordt altijd gezegd dat er twee door mensenhanden gemaakte bouwwerken zijn die je vanaf de ruimte kan zien. Dat is de Chinese Muur en dat is de Afsluitdijk. Wubbo Ockels heeft mij weleens gezegd dat eigenlijk alleen de Afsluitdijk vanuit de ruimte goed te zien is. 00:00:18 Botte Jellema: Je luistert naar de podcast van Rijkswaterstaat en mijn naam is Botte Jellema. Deze aflevering gaat over de Afsluitdijk en wordt een beetje technisch. Van 2019 tot 2023 werkt Rijkswaterstaat aan deze dijk en nu hoor je het verhaal daarachter. De Afsluitdijk is in de eerste plaats een zeewaterkering, 32 kilometer van de kop van Noord-Holland naar het westen van Friesland. Maar het is ook een snelweg en een monumentaal bouwwerk dat bewonderaars van over de hele wereld trekt. Rijkswaterstaat versterkt de Afsluitdijk. De dijk wordt verhoogd, er komt een fietspad aan de Waddenzijde, de sluizen worden versterkt en er komen grote pompen, zodat ook bij hoge waterstanden in de zee het water in het IJsselmeer kan worden afgevoerd. 00:01:04 Joost van de Beek: Want hier gaan twee nieuwe gemalen gebouwd worden en twee nieuwe Spuisluiscomplexen en hier gaat ook nog een stormvloedkering gebouwd worden. Daarnaast gaat de dijk verhoogd worden, zowel aan de buitenkant wordt die verhoogd en versterkt en de binnenkant ook nog onderhoud. En dit wordt de komende vier jaar misschien wel één van de grootste bouwputten van Nederland. 00:01:27 Botte Jellema: Joost van de Beek, hij is de projectmanager voor het versterken van de Afsluitdijk bij Rijkswaterstaat. We zijn bij Den Oever, de plaats waar het meest gaat gebeuren. Daar waar je vanuit het westen de Afsluitdijk oprijdt met die draaibruggen en die bunkers uit de Tweede Wereldoorlog. Of nee, die heten kazematten. 00:01:45 Joost van de Beek: Bij de bouw van de Afsluitdijk, in 1932 is die geopend, heeft het Ministerie van Oorlog een hele belangrijke rol gehad. U ziet hier ook draaibruggen en geen bascule brug. Dat zijn meer de bruggen die omhoog klappen, maar dit zijn draaibruggen. Dat heeft ermee te maken dat het schootsveld altijd vrij is, dus niet als de brug open staat, dat inderdaad de brug in de weg zit voor het schootsveld. En hier zijn kazematten en aan de Kornwerderzandkant heb je ook nog een Kazemattenmuseum. En wat de mensen van het Kazemattenmuseum altijd met trots vertellen, is dat dat in 1940 de enige plek is waar de Duitsers tegengehouden zijn. De zeespiegel stijgt en daardoor dat we minder lang kunnen spuien, maar ook het patroon waarmee water vanuit de IJssel, het IJsselmeer, op komt grilliger wordt, is het eigenlijk onvoldoende om het peil in het IJsselmeer te handhaven in de winter. Daarvoor gaan we om het water wat via de IJssel op het IJsselmeer komt af te voeren, twee extra nieuwe spuisluiscomplexen en twee nieuwe gemalen bouwen. 00:02:50 Botte Jellema: Er staan bij de oever drie groepen met spuikokers, gebouwd bij de aanleg. Tussen die drie zijn twee stukken land die nu ook spuikoker worden, zodat de capaciteit op die manier al flink stijgt. Maar er komen dus ook pompen. 00:03:04 Joost van de Beek: Ik kan eigenlijk alleen spuien als het water in Waddenzee lager is dan in het IJsselmeer. Het moment dat de zeespiegel stijgt wordt, met eb en vloed, de periode dat dat is, steeds korter. Dus dan kan je steeds korter het water afvoeren en daarnaast heb je ook gewoon te maken met wind. Op het moment dat de wind uit het noordwesten komt, dan wordt de Waddenzee vanaf de buitenkant tegen de Afsluitdijk aangeblazen, het IJsselmeer wordt juist ervan afgeblazen. Dan heb je een situatie dat je ondanks een vloed eigenlijk helemaal niet kan spuien. Dat zijn omstandigheden dat we blij zijn dat we straks ook twee extra gemalen hebben, want een gemaal kan je altijd gebruiken en dan kan je ook tegen de hoogte in pompen. We proberen alles maximaal het spuien te doen. Dat is goedkoper, kost geen energie. Maar we zijn ook heel blij, onder dit soort bijzondere omstandigheden, dat we ook twee hele grote gemalen hebben staan. 00:04:01 Botte Jellema: Wat voor capaciteit moeten die gemalen hebben? Want dit gaat over nogal wat. In feite bij de IJssel een rivier aan het leegpompen. 00:04:09 Joost van de Beek: Ja, dat is gigantisch. De pompcapaciteit is ongeveer 250 kuub per seconde, wat een beetje te vertalen is dat je in één minuut ongeveer zes Olympische zwembaden van het IJsselmeer naar de Waddenzee kan pompen. 00:04:28 Botte Jellema: Dat is toch wel wat. En hoe verhouden zulke pompen zich tot gemalen die we kennen? 00:04:34 Joost van de Beek: Het grootste gemaal van Europa, dat is bij IJmuiden. Die is uit mijn hoofd iets van ruim 300 kuub per seconde. Dus dit is iets kleiner dan IJmuiden, maar dit hoort wel tot, ik denk, haast wel de top drie gemalen van Europa straks. 00:04:50 Botte Jellema: Dus dat wordt ook gigantisch? 00:04:52 Joost van de Beek: Ja. Om een beetje een idee te krijgen: er komen zes hele grote pompen in en de diameter van de pompen is meer dan vierenhalve meter. 00:05:02 Botte Jellema: Buizen waar het water doorheen gaat? 00:05:02 Joost van de Beek: Ja, dat is gewoon de pomp zelf en dan komt er uiteraard nog een heel gebouw omheen. Maar alleen al de pomp zelf is twee verdiepingen hoog als je daarin zou staan. 00:05:13 Botte Jellema: De energie die nodig is om al dat water omhoog te pompen, komt uit zonnekracht. 00:05:18 Joost van de Beek: Als die pompen aangaan, vraagt heel veel energie. Maar we hebben gezegd: we de Afsluitdijk moet ook als project een voorbeeld zijn voor duurzaam bouwen. Daarvoor hebben we ervoor gekozen, omdat wij ook lokaal energieneutraal willen zijn. Dat zijn we op dit moment al, maar straks, als wij die pompen gaan bouwen, is dat niet meer zo. En we gaan bij Den Oever, waar nu nog het tijdelijk kantoor zit, gaan we een zonnepark realiseren van ongeveer drie hectare. Dat betekent dat alle energie die wij nodig hebben op de Afsluitdijk ook echt lokaal gewonnen wordt. 00:05:50 Botte Jellema: Die pompen worden in feite in kelders gebouwd. Je ziet alleen aan een glazen koppeltje in het gras dat er wat onder zit. Ook van de nieuwe spuikokers zal de techniek zoveel mogelijk onder de grond zitten. Dat heeft alles te maken met de geschiedenis van de spuisluizen. 00:06:03 Joost van de Beek: Spuisluizen zijn ook rijksmonumenten en het ontwerp van Level, dat is onze aannemer, is er ook op gericht dat als je straks aan komt rijden het zicht straks bijna vergelijkbaar is met zoals het nu is. Dat je nog steeds het mooie ontwerp van Rosenberg met monumentale heftorens kan bewonderen. Om een idee te krijgen waarvoor die heftorens nu zijn, daar zitten de bewegingswerken in en een mechanisme. De schuiven worden met stalen kabels omhoog getrokken. 00:06:35 Botte Jellema: Die kabel zie je ook hangen, hè, als je daar doorheen rijdt? 00:06:37 Joost van de Beek: Klopt en bij de nieuwe spuisluizen zit de hele hydroliek eronder. Dus wat er gebeurt, is in plaats van dat de deuren omhoog worden gehaald, worden ze omhoog geduwd, van onderaf. Doordat het zo ontworpen is, heb je geen torens nodig om ze op te hijsen blijft het ontwerp heel erg gelijk als het nu is. 00:07:00 Botte Jellema: De pompen van het gemaal werken dus op zonne-energie, maar er wordt bij dit project nog veel meer gedaan om zo duurzaam mogelijk te bouwen. Een voorbeeld daarvan is te vinden bij de versterking van de zeedijk. Dat gebeurt onder andere met nieuw ontwikkelde betonblokken, levelblocks genaamd. Beton is niet duurzaam, want om beton te maken, dat kost vrij veel energie, hè? 00:07:22 Joost van de Beek: Ja, het kost energie, het kost primaire grondstoffen. In basis is beton niet duurzaam, maar het is wel het enige wat we hebben. Maar bij de ontwikkeling van de levelblocks is er rekening meegehouden dat zowel de hoeveelheid beton als de productie van beton op een duurzame manier gebeurd is. Ten opzichte van wat wij nu noemen de referentie, is er 54 procent minder co2 uitstoot voor de productie van levelbloks dan als wij een traditionele oplossing hadden gekozen. Dus dat is nog steeds heel veel beton, maar in ieder geval wel meer dan de helft minder co2, als we daar niet zo sterk hadden ingezet op duurzaamheid. 00:08:06 Botte Jellema: We horen straks nog wat meer over deze bijzondere betonblokken. Eerst duiken we de geschiedenis van de Afsluitdijk in. Dat het een bijzonder bouwwerk is, blijkt alleen al uit de bezoekerscijfers. In 2018 namen 800.000 mensen een kijkje bij de dijk, zo blijkt uit onderzoek van de Stenden Hogeschool. De dijk staat internationaal bekend als hoogstandje van waterbeheer. Het is een monumentaal bouwwerk. De Afsluitdijk werd in 1932 voltooid en het betekende een grote verandering voor het hele gebied dat tot dan Zuiderzee was. Joost van de Beek legt uit hoe die er ooit is gekomen. 00:08:42 Joost van de Beek: Plannen voor aanleg van polders in de oude Zuiderzee en daarmee ook aanleg van een Afsluitdijk waren er al eeuwen, maar het was technisch nooit mogelijk. Uiteindelijk is daar eind van de negentiende eeuw is daar de Zuiderzeevereniging opgericht door een aantal notabelen en daar was toen nog de jonge ingenieur Lely die toen net van de TU af kwam in dienst gekomen en die heeft uiteindelijk het plan gemaakt voor de hele drooglegging van de Zuiderzee en aanleg van de Afsluitdijk. Dat plan is in 1892 gepresenteerd door de vereniging en toendertijd was er heel veel weerstand tegen, omdat het groot was, heel duur was. Maar ook heel veel weerstand onder andere vanuit de visserijsector, want de Zuiderzee was een heel belangrijk gebied voor de visserij. Je hebt wat nu de oude Zuiderzeedorpen zijn. Maar van Kampen tot Harderwijk, Noord-Hollandse kust lagen allemaal aan zee, waren allemaal kuststadjes met een eigen vissersvloot. 00:09:53 Joost van de Beek: Er was heel veel weerstand onder andere vanuit de vissers tegen die plannen. Lely is daarna, nadat hij bij de vereniging weggaan is, nog drie keer minister geworden. En hij is onder andere nog gouverneur geweest in Suriname. Dus hij heeft daarna nog een hele bestuurlijke carrière gemaakt. En pas in de derde periode dat Lely minister was, dat was zo'n 30 jaar later ongeveer, is uiteindelijk zijn oorspronkelijke plan ook aangenomen. De belangrijkste aanleidingen daarvoor waren er eigenlijk twee. Dat is de watersnood in 1916 en daarnaast ook aan het eind van de Eerste Wereldoorlog de hongersnood die we gehad hebben als gevolg van voedseltekorten. Toen is gezegd: we hebben een plan nodig om Nederland beter tegen hoogwater te beschermen en we hebben behoefte aan heel veel meer gebieden voor landbouw om zelfvoorzienend te kunnen zijn. 00:10:46 Joost van de Beek: Toen zijn de plannen van Lely weer uit de kast gehaald en daar is uiteindelijk de wet aangenomen in 1923, '22, uit mijn hoofd, om de Afsluitdijk aan te leggen en ook de IJsselmeerpolders aan te leggen. En in de oorspronkelijke plannen zat ook nog de aanleg van de Markerwaardpolder. 00:11:10 Botte Jellema: De watersnoodramp van 1916 trof de hele Zuiderzeekust. In de kop van Noord-Holland bij Anna-Paulowna braken de dijken. Ten zuiden van Marken werd over de lengte van anderhalve kilometer de zeedijk weggeslagen die Waterland tegen de zee beschermde. Bij Edam brak een dijk door en het hele gebied van Purmerend, Broek in Waterland en Durgerdam stond onder water. Ook de Gelderse Vallei werd getroffen. De hele streek tussen Eemnes, Spakenburg en Bunschoten en zelfs in Amersfoort stond het blank. Een enorm gebied bij Kampen liep onder en zelfs in Zwolle was wateroverlast. Er was veel materiële schade en er vielen negentien doden op het land. Het was duidelijk: die honderden kilometers zwakke zeedijken konden het niet houden. De oplossing was een dijk tussen Noord-Holland en Friesland van 32 kilometer: de Afsluitdijk. 00:11:58 Joost van de Beek: Als je kijkt naar hoe Nederland in de wereld bekend staat vanuit waterbouw, zijn twee grote projecten die daarvoor bekend staan. Dat zijn de Deltawerken en dat zijn de Zuiderzeewerken. En de Afsluitdijk maakt onderdeel uit van de Zuiderzeewerken. Dat is het begin van de Zuiderzeewerken die alles mogelijk maakt en dat is daarmee ook het eerste onderdeel van de Zuiderzeewerken. En dat is voor het eerst dat wij zo grootschalig ingegrepen hebben en zo'n dam gebouwd hebben. Want het heet de Afsluitdijk, maar het is eigenlijk een dam, van twee kanten water. Die Afsluitdijk is bijna met de hand gebouwd. Dus in de tijd hebben er meer dan 5.000 mensen tegelijk aan gewerkt en die dijk is bijna steen voor steen, met de hand, aangelegd. Stoombaggermachines zijn gebruikt, maar voor de rest is hij met de hand aangelegd. 00:12:48 Joost van de Beek: En dat die gekke Nederlanders überhaupt zo'n dijk bouwden, dat was al niet vertoond en daarmee is het wel het soort symbool geworden hoe wij in Nederland omgaan met het water. Hoe wij in Nederland leven in een delta. Daarmee heeft het cultuurhistorische waarde doordat het wereldwijd zo bekend staat hoe wij in Nederland met water omgaan, maar ook de zorgvuldigheid waarmee die dijk gebouwd is. Je hebt de spuisluiscomplexen. Die zijn van architect Roosenburg. Dat was toendertijd één van de bekendste architecten, maar bijvoorbeeld ook het monument door Dudok ontworpen is ook met heel veel precisie en ingenieurs kunde maar ook met heel veel aandacht voor vormgeving gebouwd. Dan zie je dat ook binnen architectuurhistorici de Afsluitdijk een toonbeeld is van hoe we er in die tijd mee omgingen en dat is gewoon wereldwijd uniek. 00:13:55 Joost van de Beek: Wat vaak geroemd wordt, is dat het echt zo'n hele kaarsrechte rechte lijn is. Er zit uiteindelijk een knik in, maar hij is over 25 kilometer een kaarsrechte lijn. Dat is echt door toedoen van de mens. Midden in de zee is die dam gebouwd. Ik ben geen architect, maar dat is een soort statement van hoe wij Nederlanders daarmee omgaan. 00:14:25 Botte Jellema: Ik heb ook begrepen dat je ooit een keer wil Wubbo Ockels ernaar hebt gevraagd. Kun je uitleggen hoe dat is gegaan? 00:14:34 Joost van de Beek: Dat is, denk ik, al een jaar of tien geleden. Wubbo Ockels heeft helemaal aan het begin van het project ook meegedacht over wat je allemaal zou kunnen doen met de Afsluitdijk. Wubbo Ockels heeft ook wel een foto laten zien die hij zelf nog vanuit de Spaceshuttle genomen heeft van Nederland. Daar zie je ook de Afsluitdijk op. Er wordt altijd gezegd dat er twee door mensenhanden gemaakte bouwwerken zijn die je vanaf de ruimte kan zien. Dat is de Chinese muur en dat is de Afsluitdijk. Ockels heeft mij weleens gezegd dat eigenlijk alleen de Afsluitdijk vanuit de ruimte goed te zien is. Maar ik weet niet of dat misschien ook wel door enig chauvinisme ingegeven is, maar ik heb ook echt de foto gezien die hij ook zelf gemaakt heeft vanuit het ruimteschip. En daar zie je ook echt die rechte lijn lopen. En het heeft ook te maken met het kleurverschil tussen zoet en zout water, waardoor je een andere kleur water hebt. Maar het is wel gewoon gaaf om zo'n foto te zien. 00:15:40 Botte Jellema: Het is gewoon bewijs, laten we wel wezen. Mooi. 00:15:50 Joost van de Beek: Toen ooit het project begon, zijn er heel veel plannen geweest en toen waren er ook wel mensen die zich zorgen maakten. Maak nou niet van de Afsluitdijk een soort kermisattractie veel. Eén van de kwaliteiten van de dijk is dat het een rechte lijn is, dat het er rustig is. Hetzelfde ook met lichtvervuiling. Het is één van de weinige plekken in Nederland waar je, als je op Breezanddijk, op het midden van de Afsluitdijk staat, het ook 's nachts echt donker is. Je hebt er geen last van lichtvervuiling. Dat is bijna uniek in Nederland, maar het is ook een toonbeeld van ingenieurskunde. Ik bedoel, dit is de state of the art wereldwijd wat je bijna 100 jaar geleden als ingenieur kon doen. De Afsluitdijk was een soort statement, zoals niet eerder vertoond is in waterbouw. De hele wereld keek mee van: wat doen die gekke Nederlanders? 00:16:42 Joost van de Beek: En dat geeft een soort verantwoordelijkheid die wij ook als Rijkswaterstaat echt voelen. Dit is wat. Dit is door Lely ontworpen. Dit is door de slimste ingenieurs van die tijd, door de beste ontwerpers van die tijd, toen gebouwd. Ik heb ook weleens de vergelijking gemaakt: het is een beetje of je een schilderij van Rembrandt moet opknappen. Dan ga je er ook niet de eerste beste beunhaas bijhalen. Dan doe je dat ook heel zorgvuldig, met heel veel precisie. Aan de andere kant hebben we ook gezegd van: het is geen museum. De dijk heeft ook een functie. Ik kan hem niet versterken met het idee van: er is niks gebeurd. Dus laten we dan ook zien wat kunnen wij nu in 2019 als ingenieurs kunnen. 00:17:36 Botte Jellema: State of the art, toonbeeld van ingenieurskunde. Dat was het 87 jaar geleden en dat wordt het ook nu weer met bijvoorbeeld die eerder genoemde levelblocks. We hebben even bij het Waddencentrum geparkeerd en dan lopen we onder een klein tunneltje door vanaf de parkeerplaats en dan ligt er zo eentje, zo'n levelblock. Versterking Afsluitdijk, 2019 tot 2023, dat is de periode van waar het project in principe loopt. 00:18:06 Joost van de Beek: We staan hier naast het Afsluitdijk Wadden center. Vandaag wel een bijzondere dag. Het is precies vandaag een jaar geleden dat het afstand Afsluitdijk Wadden center geopend is. Initiatief van de provincie Friesland en ook vanuit Rijkswaterstaat kan je hier ook heel veel informatie vinden over het project. We staan inderdaad hiernaast het eerste levelblock. Deze is al tijdens de aanbesteding door Level gemaakt en dit is het eerste exemplaar van het levelblock. 00:18:35 Botte Jellema: Ik zou niet weten hoe je dit zou kunnen omschrijven. Het beste is om hier toch maar even naartoe te gaan uiteindelijk, maar het houdt het midden tussen basaltblokken en iets wat de Transformers zouden hebben uitgevonden. 00:18:46 Joost van de Beek: Zoiets. Het heeft heel veel hoeken. Van bovenaan lijkt meer een soort kruisvorm, maar er zitten heel veel schuine kanten aan en ze vallen als je ze plaatst als een soort dakpannen in elkaar. In het midden zit een groot gat. Het gat zit er om twee redenen in. Eén is voor als we straks op de dijk liggen en de komt met een storm water kan, dan kan de kracht van het water er weer uit. 00:19:12 Botte Jellema: Spuit het dan omhoog? 00:19:13 Joost van de Beek: Ik heb het nog niet gezien met storm. 00:19:18 Botte Jellema: Dat zou best een spectaculair gezicht kunnen worden dan? 00:19:20 Joost van de Beek: Ja, maar als er zo'n storm is, zou ik zorgen dat ik hier niet ben. 00:19:23 Botte Jellema: Nee, dan wil je hier niet zijn. 00:19:24 Joost van de Beek: En het gat kan je ook gebruiken om hem te grijpen. Dus dan is het ook voor het plaatsen van de blokken. Dat is een speciaal ontwikkelde grijparm en die pakt hem beet en daar kan je hem ook plaatsen. 00:19:35 Botte Jellema: Vraag mij een tekening van een dijk te maken en ik zet wat vloeiende lijnen op papier. Ik teken een gladde dijk. Joost legt me uit dat dat niet zo'n goed idee is. 00:19:44 Joost van de Beek: Uiteindelijk als je zo'n storm hebt, we sterken de dijk voor een storm die eens in de 10.000 jaar voorkomt, dan is het water meters hoger dan dat het nu staat. Waar we nu staan, staat dan onder water en daar komen we nog een keer golven overheen van nog twee meter hoger. Op het moment dat jij een gladde dijk zou hebben, zouden die golven allemaal de dijk overslaan. Dan heb je beton en daarna krijg je de dijk zelf van keileem en van binnen zand. Die gaan een bres slaan in de dijk en uiteindelijk heb je dan een gat in de dijk. 00:20:15 Botte Jellema: Mijn dijk is weg. 00:20:16 Joost van de Beek: Jouw dijk is weg. 00:20:17 Botte Jellema: Dat wordt helemaal niks. 00:20:18 Joost van de Beek: En wat je probeert is, dat noemen we dan met ruwheid, de ruwheid van de dijkbekleding, dat die levelblocks allemaal van die gekke hoeken hebben, dan kan het water ertussen en kan weer omhoog. 00:20:31 Botte Jellema: Het kost heel veel energie om daar doorheen, overheen, te komen. Dat is het idee? 00:20:36 Botte Jellema: Ja, dat de energie van de golven wordt opgevangen door de stenen en daardoor krijg je dat de golven gebroken worden en de energie er uitgehaald wordt grotendeels door die levelblocks. Dan krijg je nog steeds een soort restgolf die over de dijk heen gaat. Bij de quatroblocks zitten er ribbels. Dus dan worden door die ribbels worden ook nog een keer de golven tegenhouden. En dan gaat er nog een heel klein beetje water bij zo'n storm over de dijk heen. We bouwen die dijk dat die daar tegen kan. 00:21:09 Botte Jellema: Een ander voorbeeld van hedendaags state of art ingenieurschap is de planning van dit project. 00:21:15 Joost van de Beek: Het is werken met de winkel open en meerdere winkels. 00:21:19 Botte Jellema: Een snelweg eroverheen. 00:21:20 Joost van de Beek: Precies. 00:21:21 Botte Jellema: Het IJsselmeer dat leeg wil. 00:21:22 Joost van de Beek: Precies, dus spuisluizen moeten in bedrijf blijven. Dus wat gaan doen is: we gaan eerst de nieuwe spuisluizen bouwen. Dan kunnen we de oude blijven gebruiken. Dan op het moment dat de nieuwe spuisluizen er zijn, kunnen we de bestaande spuisluizen stuk voor stuk opknappen. Maar tegelijkertijd ook, als we die nieuwe spuisluizen bouwen, is het nog steeds een waterkering. Dus dat betekent wel dat de buitenkant van onze bouwput gewoon nog steeds een waterkering is. Dus dat stelt ook heel hoge eisen aan hoe wij die bouwput vormgeven. Dat de waterveiligheid gegarandeerd blijft en de hele wegverbinding moet ook in stand blijven. 00:22:02 Botte Jellema: Heel even over die waterkering dan, want het is dus niet dat je daar even een damwand je in kan trillen in die Waddenzee? 00:22:10 Joost van de Beek: Nee. 00:22:11 Botte Jellema: Hoe gaat dat eruitzien? 00:22:11 Joost van de Beek: Onder andere een soort dubbele damwand wat je gaat maken met heel stevige kwaliteit staal. Die moet een bepaalde hoogte hebben, een bepaalde sterkte hebben, want hij moet op elk moment dat er een storm aankomt er tegen kunnen. 00:22:29 Botte Jellema: Dus eigenlijk ben je een soort deltawerkje aan het bouwen om een deltawerk te kunnen bouwen? 00:22:34 Joost van de Beek: Ja, klopt. De dijk moet blijven functioneren, we moeten het water kunnen blijven afvoeren, maar ook de wegverbinding moet in stand blijven. We hebben hier geen omrijroute beschikbaar. Bij andere situaties kan je nog zeggen: we sluiten de weg af en je moet iets omrijden, maar de omrijroute is hier via Enkhuizen en Lelystad als je van Den Oever naar Harlingen wil. Dus de weg moet openblijven. Dat betekent dat we de grootste verbouwing sinds de aanleg van de Afsluitdijk gaan doen. Ondertussen moet wel de kering in bedrijf blijven, het water moeten we kunnen blijven afvoeren en de wegverbinding moet in stand blijven. Alles hangt met alles samen in de planning en dat maakt het wel een behoorlijk spannende puzzel. 00:23:25 Botte Jellema: Vijfenzeventig duizend levelblocks. Een verhoging van de dijk van gemiddeld twee meter. Meer dan 800 mensen zijn er aan het werk en er is een tijdelijk kantoor opgetrokken waar een middelgroot bedrijf drie keer in past. Eind 2022 moet het klaar zijn en dan kan de Afsluitdijk, ooit bedacht door waterbouwkundig ingenieur Cornelis Lely, een superstorm van eens in de 10.000 jaar weerstaan. Wat voor persoon is Lely voor jou? 00:24:01 Joost van de Beek: Een lastige vraag. Ik moet zeggen: hoe langer ik aan het project werk en zelfs vandaag heb ik nog een moment gehad, dat je ziet hoe ontzettend slim het in elkaar zit. En dat is natuurlijk niet alleen Lely, maar dat is ook Lawrens en het hele team van ingenieurs die eraan gewerkt heeft. En dat je nog steeds geconfronteerd wordt met: daar is toen ook aan gedacht. Dat is wel grappig of heel inspirerend en mooi om te zien dat je dat je toendertijd, waarbij echt alles nieuw was, alles uitgevonden moest worden, We hadden geen computers om dingen uit te rekenen. We hebben nu hebben we hele ingewikkelde computermodellen we hebben een Deltagoot om dingen te testen. Toendertijd moest alles ontwikkeld worden en was nieuw. Dan word je nog zo vaak, zelfs op de dag van vandaag nog, verrast door: daar is toen ook aan gedacht. 00:25:00 Botte Jellema: Kun je een voorbeeldje geven? 00:25:02 Joost van de Beek: Een voorbeeld is, misschien heel technisch, maar waar we het vandaag over hadden, was het moment dat golven op de spuisluizen slaan moet het water ook weg. En er zijn toen al voorzieningen getroffen om dat water weer terug te laten slaan. Dat is misschien een heel technisch detail, maar dat is waar we nu ook inderdaad bij het bouwen van de nieuwe sluizen naar aan het kijken zijn van: hoe kunnen we ook die krachten weer afdragen? Dus er zitten zoveel kleine details in. Het is zo'n slim en doordacht ontwerp. Dat is wel bijzonder. 00:25:42 Botte Jellema: Daar zit wel wat bewondering in dan dus voor Lely en de zijnen? 00:25:46 Joost van de Beek: Ja, heel veel. Ook omdat ik zie met wat voor techniek en kennis en een grote apparatuur, maar ook veel verder in kennisontwikkeling, we nu af en toe ons hoofd breken over de vraagstukken. En daar af en toe nu echt de slimste mensen van de TU en van de aannemer en van de RWS bij elkaar moeten halen om problemen op te lossen. Dat hebben zij toen ook allemaal gedaan, maar zonder computers en zonder alle modellen en alle kennis die wij nu hebben. Dus dat is wel heel bijzonder. En daarnaast wat ook heel veel bewondering voor heb, is de arbeiders die de Afstluitdijk aangelegd hebben. Nu hebben we allemaal hele mooie machines en gebeuren heel veel dingen geautomatiseerd. Maar daar is elke basaltblok wat in die Afsluitdijk zit over 32 kilometer met de hand daar neergelegd. 00:26:43 Joost van de Beek: Dus elke steen is vakmanschap en die moet je erin gooien en je haalt hem er niet meer uit. En dat zijn basaltblokken. Die zijn niet gelijk. Ze zijn allemaal zeshoekig, maar niet gelijkvormig. Dus op het oog moet je die steen zo plaatsen, dat die in één keer goed is. En zo is die metershoge dijk, over 32 kilometer, op die manier steen voor steen met de hand gezet. Dat natuurlijk een soort vakmanschap, wat wij nu niet meer kennen. Nu kunnen we geautomatiseerd per vierkante meter het van een pallet afhalen en zetten we het op de dijk met grote machines, maar dat is uiteindelijk steen voor steen met de hand gemaakt. Dat is niet voor te stellen. 00:27:28 Botte Jellema: Dan krijg je er vanzelf respect voor, als je je realiseert hoe dat moet zijn geweest. Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat en deze keer hadden we een ontmoeting met Joost van de Beek. Hij is de projectmanager voor het versterken van de Afsluitdijk bij Rijkswaterstaat. Bedankt voor het luisteren. Als je deze aflevering leuk of interessant vond, deel hem dan met vrienden, familie en collega's of schrijf een recensie in iTunes, zodat anderen deze serie ook kunnen ontdekken. Alvast bedankt. 10. Afsluitdijk meesterwerk in de stijgers.mp3

00:00:02 Botte Jellema: De Coentunnel in de rijksweg A10 Amsterdam-West. Het gevaarlijkste stukje snelweg van Nederland in 2019. Vooral de Noordelijke ingang is notoir. De stichting Incidentmanagement Nederland turfde daarin dat jaar 63 ongelukken. Dat is maar een stukje van de vele kilometers snelweg die Rijkswaterstaat goed in de gaten houdt - op afstand, met detectielussen in de weg en met camera's - zodat er zo snel mogelijk gereageerd wordt wanneer er toch iets niet goed gaat. Dat gebeurt vanuit de verkeerscentrales. Weet je wat nou grappig is? Op mijn weg hier naartoe ben ik ongeveer over al jouw camerabeelden heengereden, als ik het zo zie. 00:00:43 Chris de Bruin: We hebben je in de gaten gehouden, dat doen we altijd. 00:00:58 Botte Jellema: Je luistert naar de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. Deze aflevering gaat over de verkeerscentrale en maak ik samen met wegverkeersleider Chris de Bruin. Op verkeerscentrales wordt het wegverkeer op de grote wegen 24 uur per dag en 7 dagen in de week gemonitord en gestuurd. In Velsen-Zuid aan het Noordzeekanaal staat zo'n verkeerscentrale. Daar ontmoet ik Chris. Op een doordeweekse avond, een avond met een mysterieus wit autootje. 00:01:40 Botte Jellema: Chris, zou je kunnen beschrijven op welke plek we hier nu zijn? 00:01:44 Chris de Bruin: Verkeerscentrale Noordwest Nederland. Wij houden hier van ons grondgebied, Noord-Holland grotendeels, alle snelwegen in de gaten. 00:01:54 Botte Jellema: Crisis is dus wegverkeersleider. Hij houdt het verkeer in de gaten met die camera's en de lussen. Hij let op afwijkende situaties en houdt contact met weginspecteurs, aannemers en hulpdiensten. Chris neemt me mee naar een van de bureaus. Lessenaars noemt hij ze. 00:02:09 Chris de Bruin: Het is een track and trace voor ons. Hier kunnen wij dus alle weginspecteurs in zien. Dit is van heel Nederland. Iedereen die nu rijdt, hebben wij inzichtelijk, wat aangemeld is. 00:02:19 Botte Jellema: De regio van de verkeerscentrale in Velsen-Zuid is zo'n beetje Noord-Holland, grofweg tussen Eemnes, Haarlem en tussen Hoorn en Leiden, met Amsterdam in het midden. Je hebt sowieso wel vijf monitoren hier zo'n beetje op je bureau staan. En daarboven hangen nog drie gigantische schermen van, wat is het, 1 bij 1 meter? 00:02:38 Chris de Bruin: Ja, makkelijk. 00:02:40 Botte Jellema: Als de telefoon ging, moest ik mijn mond houden. 00:02:43 Chris de Bruin: We kunnen zelf zien wie er ongeveer belt. 00:02:45 Botte Jellema: Het telefoontje is voor een van de andere tien desks. Op de avond dat ik er ben, zijn er vier in bedrijf. Op de schermen zijn de camerabeelden te zien van boven de snelweg, zoals we die in een enkel geval weleens een keer op Youtube of in het nieuws zien verschijnen als er wat bijzonder aan de hand is. Wat kan je met die camera's allemaal doen en zien? Ik bedoel, ik zie natuurlijk het asfalt en de auto's erover voorbijrijden. Maar wat zie jij op die camera's? 00:03:17 Chris de Bruin: Het grootste gedeelte van de camera's die we nu zien, is gericht op de Coentunnel en alles wat daarin zit. 00:03:24 Botte Jellema: Misschien goed om er nog even bij te vermelden, je hebt drie van die schermen, ongeveer keer twintig beeldjes per scherm. Heel veel camerabeelden kun je hierop kwijt. 00:03:32 Chris de Bruin: Dat klopt. Het grootste deel wat we hier hebben, gaat echt om de tunnel. Dat komt omdat de tunnel aan bepaalde veiligheidseisen moet voldoen. Als je een incident hebt in een tunnel, is dat meteen vrij heftig. 00:03:47 Botte Jellema: Je kan maar twee kanten op in een tunnel. 00:03:49 Chris de Bruin: Precies. Dus dan heb je te maken met calamiteitenplannen en evacuatieroutes die eventueel ingezet moeten worden. Dus dat wordt heel serieus genomen, en dat is maar goed ook. Daar links hebben we meer de beelden dat je gewoon normale stukken snelweg in beeld kan krijgen. De dekking zoals ik hem net probeerde uit te leggen, waar we dekking hebben, kunnen we daar te allen tijde switchen. 00:04:13 Botte Jellema: In de tunnel hangen speakers. Chris kan zo met het microfoontje voor ons iets zeggen tegen de mensen in de tunnel. Maar hij kan nog meer. 00:04:22 Chris de Bruin: In uiterste situaties zou je zelfs op Radio 1 en 2 in kunnen breken in de tunnel, dat je over de radio omroept als iemand.. 00:04:29 Botte Jellema: Radiosignaal in de tunnel? 00:04:31 Chris de Bruin: Dat kan. 00:04:32 Botte Jellema: Heb je dat wel eens gedaan? 00:04:33 Chris de Bruin: Ik heb het wel eens gedaan voor een test. Maar gelukkig nooit in het echt hoeven doen. Dat zijn geen situaties waar je op zit te wachten. Dan ben je echt aan het evacueren. 00:04:42 Botte Jellema: Dat is echt de noodsituatie. Dat is natuurlijk heel alarmerend, als er ineens iets op je radio... 00:04:48 Chris de Bruin: Het is natuurlijk niet iedere radiozender waar je in kan. 00:04:52 Botte Jellema: Ik wilde net zeggen, dan moet je wel net naar Radio 1 of 2 luisteren. Je doet het natuurlijk met wat je hebt. 00:05:01 Chris de Bruin: Precies. En ondertussen wordt er ook omgeroepen in de tunnel. Als je bijvoorbeeld in de Oostbuis iets zou willen roepen, dan heb je hier een omroepsysteem. Die kan je selecteren, dan komt er een knopje op van: wil je omroepen? Die druk je in. Dan is het natuurlijk wel even handig als je van tevoren bedenkt wat je ongeveer wil zeggen. 00:05:23 Botte Jellema: Met een joystick op zijn bureau kan Chris de camera's bedienen. Sommige camera's kunnen echt heel ver inzoomen. 00:05:30 Chris de Bruin: Ik heb weleens gehad dat mensen vragen of je hun mobiele telefoon kunt vinden die op de snelweg ligt. Dan hebben ze getankt en dan ligt die telefoon dus op het dak, of portemonnee. Dan moet je toch echt een kamer hebben die goed kan zoomen, wil je dat kunnen vinden op een klein stukje wegdek. 00:05:44 Botte Jellema: Probeer je dat? 00:05:44 Chris de Bruin: Ja, dat proberen we serieus. Omdat je hele rare situaties krijgt. Sommige mensen hebben bijvoorbeeld echt wel wat geld in hun portemonnee en die gaan echt over de weg lopen, die gaan er achteraan. Dus je wil wel zorgen dat het veilig gesteld wordt. Meestal als we dat netjes opruimen, vinden we de eigenaar ook wel weer terug. 00:06:02 Botte Jellema: Maar jij kan portemonnees vinden met die camera's? 00:06:05 Chris de Bruin: Met bepaalde camera's kan dat absoluut. Het is niet eenvoudig is, maar dat gebeurt wel. 00:06:10 Botte Jellema: Waanzinnig. 00:06:12 Chris de Bruin: Ik heb ook weleens op de A9 een mevrouw haar laptop teruggevonden. Die was met haar laptop op het dak gaan rijden. Dat soort dingen gebeuren echt. 00:06:21 Botte Jellema: Even later valt Chris ineens iets op, op een van de beelden. 00:06:25 Chris de Bruin: Wacht heel even. 00:06:27 Botte Jellema: Zie je iets gebeuren? Daar staat iemand stil. 00:06:32 Chris de Bruin: Het is op de A10 links. Dat is dus met de camera die ik net selecteerde. Het is bij de toerit [onhoorbaar 00:06:39] Amstelveen. Hij rijdt heel langzaam. Maar je hebt daar dus geen vluchtstrook. Hij voegt zich gewoon nog in ook. In feite rijdt hij nu naar een kruis toe en dat is een heel verkeerd idee. Hij staat dan straks wel veilig, maar dit zijn dus altijd van die merkwaardige dingen, want die meneer die rijdt met zijn gevaarlichten aan en gaat alsnog gewoon invoegen. Hij rijdt, hoe hard zal het gaan, 40 per uur. Maar hij lijkt wel gewoon weg te rijden. Het lijkt wel alsof hij zijn TomTom aan het instellen was of iets. 00:07:19 Botte Jellema: Hoe viel het je nou net op dat dat gebeurde? Want het was maar heel klein op je scherm. 00:07:27 Chris de Bruin: Dit werk doe ik nu iets meer dan vier jaar en je krijg er op een gegeven moment oog voor. Dingen gaan opvallen mensen. Mensen die met gevarenlichten aanstaan, dat is een trigger. Daar kijk je direct naar. Dat valt heel snel op. 00:07:49 Botte Jellema: Chris werkt met veel verschillende systemen op de schermen voor zich. Op een daarvan is een grafische weergave van weggedeelten te zien. 00:07:56 Chris de Bruin: Dan kan je dus zeggen van: ik wil op de A8 links, 8.1, een kruis gaan plaatsen. Dan plaats je hem zo op rijstrook 2. 00:08:03 Botte Jellema: Heb je dat nu gedaan, of lijkt dat maar zo? 00:08:05 Chris de Bruin: Nog niet. Dan plaats je een kruis en dan geef je het kruis, de maatregel die je plaats, een naam. Dan gaat hij hem erop zetten zoals hij hem erop zet, dan combineer je hem en maak je het systeem eigen. Als je nu zegt, plaatsen, dan staat daadwerkelijk daar een kruis boven de weg. 00:08:23 Botte Jellema: Maar er is een knopje annuleren. 00:08:24 Chris de Bruin: Dat gaan we nu niet doen, want dan zijn de weggebruikers niet heel blij met mij. 00:08:28 Botte Jellema: Zo kan hij op een inzichtelijke manier zien waar welk kruis boven welke rijbaan precies zit, om op die manier het verkeer in juiste banen te leiden. Wat voor een soort inzicht moet je hebben in het verkeer en wegenstructuur om dit werk te kunnen doen? 00:08:45 Chris de Bruin: In het begin is het echt belangrijk dat je je gebiedskennis op peil hebt. Dat je weet welke weg waar loopt. Waar begint de weg, waar eindigt de weg? Waar gaat hij naartoe? Wat is rechts en wat is links? Dat is echt heel belangrijk. Als je niet weet wat rechts of links is... 00:09:01 Botte Jellema: Een beetje ruimtelijk inzicht hebben. En de situatie ter plekke... Of ter plekke, dit gaat over ettelijke tientallen kilometers aan snelweg waar je het over hebt. 00:09:11 Chris de Bruin: In de loop der tijd ga je dat allemaal echt wel leren, maar je moet gewoon je weggebied goed kennen, je moet weten waar welke hectometer zich ongeveer bevindt. Als iemand jou midden in de nacht wakker maakt en die zegt: de A7 links 14.3, dan moet jij kunnen aanwijzen waar dat ongeveer is. Als je dat niet kan, dan ga je dus een enorm zoekplaatje krijgen. Als een politieagent belt van, ik sta daar en daar, ik wil een kruis, en jij weet niet waar dat is, dan zit je met een probleem. Dus dat heb je echt nodig. 00:09:45 Botte Jellema: Chris, wat mij nu ook opvalt - ik zit hier bijna anderhalf uur - het is hier zo rustig. 00:09:51 Chris de Bruin: Dat is ook echt iets wat je wil, omdat het soms heel hectisch kan zijn, dat je meerdere dingen tegelijk aan het doen bent. Dan heb je niks aan schreeuwerij en druk gedoe. Dat helpt helemaal niet. Dan is het heel storend als iemand door het telefoongesprek heen praat. Dat proberen we hier zoveel mogelijk te voorkomen. 00:10:11 Botte Jellema: Want soms gaat het echt om het redden van levens. Chris vertelt over die keer dat hij vanaf een hulppost, een telefoon in een tunnel, werd gebeld. 00:10:20 Chris de Bruin: In dit geval was het iemand die ruzie had gehad met een taxichauffeur en die was daarvan helemaal onder de indruk en in de stress. Die had meerdere traumatische ervaringen meegemaakt met geweld. Die stak een verhaal af, dat hij het allemaal niet meer zag zitten en dat hij de tunnelbuis in ging rennen. Dat zijn natuurlijk wel hele rare telefoontjes. Wat ik net al vertel, ineens kan het zomaar allemaal veranderen. Dan gaat één telefoontje af en moet je handelen en nadenken over: dit is niet alledaags, hoe anticipeer ik hierop, hoe ga ik hierop reageren en wat gaan we doen? 00:10:58 Botte Jellema: Wat heb je gedaan? 00:11:01 Chris de Bruin: Ik had het geluk dat ik een ervaren collega naast me had zitten die de handelingen met de tunnel over aan het nemen was, dus die kon afkruisen, afsluiten en dat soort zaken, waardoor ik mij echt puur op het gesprek met hem kon richten. Ik ben heel rustig met hem gaan praten over waarom hij dat wil en wat we gingen doen, hoe we het gingen oplossen, wat ik daarin kon betekenen. Zo hield ik hem eigenlijk zo lang mogelijk aan de praat en ondertussen waren de hulpdiensten onderweg. Ik heb uitgelegd dat we de tunnel gingen afsluiten, dat het rustiger om hem heen werd. Hij kon duidelijk de prikkels van het verkeer niet meer aan. Dat werd hem allemaal te veel. Zo heb ik hem heel rustig aan door het hele proces proberen heen te praten, totdat de hulpdiensten arriveerden en hem aanspraken. Die hebben hem uiteindelijk meegenomen en een veilig heenkomen gegeven. Dat was een hele bijzondere situatie. 00:11:55 Chris de Bruin: Die meneer is volgens mij daarna ook niet meer naar huis toe gereden. Die is door een familielid opgehaald, omdat hij ook niet meer in staat was om zelf nog een keer achter het stuur te gaan zitten. Hij was behoorlijk in de war en aangeslagen. 00:12:09 Botte Jellema: Dat doet bij jou ook een beroep op een hele andere set vaardigheden ook. 00:12:17 Chris de Bruin: Ik heb zelf gelukkig hiervoor nog in een penitentiaire inrichting gewerkt, daar heb je dit soort ervaringen natuurlijk ook wel. Dit soort gesprekken voer je dan ook met mensen. Je bent er wel een beetje op bedacht. Je weet wel ongeveer hoe je iemand moet aansturen en wat je wel en niet moet doen. In dit geval was het in principe een heel helder iemand die alleen onwijs overstuur was. Je kon uit zijn overtuiging horen dat hij eigenlijk niet van plan was om echt tegen het verkeer in te gaan rennen. Maar hij had ook niet veel meer nodig. Dan is het fijn dat je iemand op die manier nog kan helpen. 00:12:59 Botte Jellema: De telefoon gaat: de politie. Het gaat over een langzaam rijdend autootje. 00:13:08 Chris de Bruin: Ik ga even met je meekijken. 4.5, zei je? Ik zie nog niet direct gekke dingen, moet ik eerlijk zeggen. Misschien is hij er bij [onhoorbaar 00:13:20] ook al afgerold. 00:13:21 Botte Jellema: Christ gaat op zoek naar het autootje, met zijn camera's. 00:13:24 Chris de Bruin: Dit is een melding van de ringweg surveillance en die hebben een melding gekregen van een autootje wat heel langzaam richting de A1 rijdt vanaf de A10. Die proberen we voor hen in beeld te krijgen om even bij te praten waar die auto zich begeeft en waar hij ongeveer rijdt. 00:13:45 Botte Jellema: Misschien is dat hetzelfde autootje wel. 00:13:46 Chris de Bruin: Het zou zomaar kunnen, je weet het niet. Dat kan je inderdaad weleens meemaken, dat dat soort dingen ergens anders weer opduiken. Ik denk dat dat hem is. 00:14:00 Botte Jellema: Daar rijdt eentje echt wel heel langzaam, ten opzichte van het andere verkeer in ieder geval. Remlichten. Gevaarlichten. 00:14:13 Chris de Bruin: Dit is dus het probleem. Je vroeg daarnet aan mij natuurlijk over wat belangrijk is met dit werk. Als je dus niet goed uitkomt met rechts of links of dat soort zaken, wordt het een heel lastig verhaal om te oriënteren waar je nou naar kijkt. 00:14:28 Botte Jellema: Je moet een behoorlijk richtingsgevoel hebben, zogezegd. 00:14:31 Chris de Bruin: Je moet echt goed weten waar je nou naar kijkt en waar je echt niet naar kijkt en waar wegen op zich naartoe lopen. Daar gebruiken we uiteindelijk ook wel weer hectometers voor. Je kan ook verkeersborden bekijken. Dus dat is dan je grote winst. 00:14:50 Botte Jellema: Als je een beetje weet hoe het er daar uitziet, helpt dat veel. 00:14:53 Chris de Bruin: Echt heel veel. 00:14:55 Botte Jellema: Hij stapt uit. Er gaat een deur open. 00:14:56 Chris de Bruin: Geen idee wat deze allemaal aan het doen is. Dan zie je hoe dicht iemand gewoon op de weg staat. 00:15:04 Botte Jellema: En daar verder ook niet echt iets mee lijkt te doen, met dat gegeven. 00:15:08 Chris de Bruin: Je ziet ook dat hij of helemaal niet door heeft dat dat potentieel gevaarlijk is.... Ik weet niet waar deze mee bezig is op dit moment. 00:15:18 Botte Jellema: Hij stapt weer in. 00:15:19 Chris de Bruin: Dit is dus wat je in dit werk heel regelmatig meemaakt. 00:15:24 Botte Jellema: Gewoon een enorme hoeveelheid vraagtekens in feite. 00:15:26 Chris de Bruin: Dat is voor jezelf een beetje in te vullen van wat gaan we hier nou mee doen? 00:15:32 Botte Jellema: Wat moet je hiermee? 00:15:33 Chris de Bruin: Heeft het zin om hier iets naast te plaatsen of echt niet? 00:15:38 Botte Jellema: En ernaast plaatsen, dan bedoel je of je een rijbaan bijvoorbeeld afkruist. 00:15:43 Chris de Bruin: Ja. Ik heb niet het idee... Hi gaat weer rijden. Nu is het vervelend, omdat hij weer gaat rijden, ik kan moeilijk kilometers lang gaan afkruisen. Ik ga toch even de politie bellen. Hoi, Jan. Je spreekt met Chris, verkeerscentrale. Ik heb op de A1 links nu ongeveer ter hoogte van 5.4 een voertuig dat ongelooflijk langzaam rijdt. Het is een wit klein autootjes, ik kan niet exact tellen wat voor merk het is. Hij rijdt nu richting de A10 links, meen ik. Of gaat hij nou toch weer Zeeburg door? Ik denk dat hij naar Zeeburg rijdt. Dank je wel. 00:16:35 Botte Jellema: Je hebt toch een baan afgekruist? 00:16:36 Chris de Bruin: Ja, ik had toch eventjes rijstrook 3 afgekruist, maar helaas is de bestuurder diagonaal overgestoken en hebben die kruizen dan niet veel zin meer. Ik ga nu proberen om in beeld te houden waar die auto rijdt. Hij lijkt hier nu te rijden en hij lijkt ook iets harder te gaan dan net. Maar ik heb het idee dat deze persoon een beetje verdwaald is. Nou zijn dit ook wel dingen die niet alledaags zijn, dat je dit zo loopt te volgen. 00:17:04 Botte Jellema: Ik vind het wel spannend. Ik hoop maar dat er niks gebeurt. 00:17:08 Chris de Bruin: Je weet nooit wat dit soort mensen gaan doen. Ze kunnen ook zomaar ineens weer denken van... 00:17:12 Botte Jellema: Er rijdt nu een vrachtwagen achter en die ziet de remlichten aangaan. Die knippert nu ook met zijn lampen, zo te zien. 00:17:17 Chris de Bruin: Het kan zomaar gebeuren dat iemand op het laatste moment toch ineens denkt van, ik ga toch even die afrit pakken, en toch in een keer opzij gooien. Dat zijn best lastige meldingen. Ook omdat je iemand moet proberen te volgen, wat ook niet altijd even eenvoudig is. 00:17:34 Botte Jellema: Je bent aan het laveren met camera's. Ik ben zelf inmiddels helemaal kwijt waar we zijn. 00:17:39 Chris de Bruin: We zijn nu vlak voor de Zeeburgtunnel. 00:17:41 Botte Jellema: De politie is op pad, maar het witte autootje is inmiddels uit beeld. Op zich goed nieuws, want dan zijn er in ieder geval op de snelweg geen ongelukken gebeurd. Zelf ben ik het autootje al veel eerder dan Chris kwijtgeraakt, bij het schakelen tussen en het zwenken met de verschillende camera's. 00:17:57 Chris de Bruin: Bij mij is hij een keer naar beneden eraf gegaan, terug omhoog. Ik denk dat die persoon een beetje verdwaald is. Misschien dat hij bij die afrit staat, Paul. Afrit Zeeburg. Deze naar rechts, daar beneden volgens mij. 00:18:12 Botte Jellema: Het autootje zien we niet meer. Na een paar toch wel gevaarlijke manoeuvres is het goed gekomen: een afslag genomen of de route teruggevonden en opgegaan in het andere verkeer. Alle kruisen zijn weer boven de weg vandaan gehaald en Chris houdt de overige wegen weer in de gaten. Ik rijd met een gerust hart weer terug, door de Coentunnel, die er voor mij ineens net even anders uitziet. Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Deze keer hadden we een ontmoeting met Chris de Bruin. Hij is wegverkeersleider in de verkeerscentrale Noordwest Nederland in Velsen-Zuid bij Rijkswaterstaat. Bedankt voor het luisteren. 13 Rijkswaterstaat kijkt naar ons.mp3

Momenteel geen uitgeschreven tekst beschikbaar

Koen Krowinkel: Als je ziet hoeveel soorten hier gebruik van maken, dan kan ik wel echt zeggen dat dit ecoduct in ieder geval echt een doorslaand succes is. Botte Jellema: Een succesvol natuurgebiedje boven op een snelweg. Samen met Koen Krowinkel, adviseur Natuur en Landschap bij Rijkswaterstaat Zuid-Nederland, ben ik op het ecoduct over de A73 bij Swalmen, Midden-Limburg. Het is een plek waar geen mensen mogen komen. Dit ecoduct heeft net een opknapbeurt gekregen. Koen laat me dit gebied zien, en vertelt me hoe hij en zijn collega's een succes van dit ecoduct hebben gemaakt. Koen Krowinkel: Wat je ziet, is dat er 32 keer een haas voor de camera gelopen heeft, dat er een das 6 keer heeft gelopen, een ree 12 keer, een vos 5 keer, steenmarters, vossen, en natuurlijk ook wilde zwijnen. Botte Jellema: Dat is voor de camera, dus dat is nog niet eens het totaal wat over het ecoduct is gegaan, dat is alleen wat je hebt gezien met de camera. Koen Krowinkel: Dit is inderdaad alleen maar wat je in die twee weken voor de camera hebt gezien. Dat geeft wel aan dat die soorten het allemaal gebruiken. Botte Jellema: Welkom bij de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. Rijkswaterstaat noemt zichzelf natuurbeheerder. Met een goede reden, want al met al heeft Rijkswaterstaat een groot deel van Nederland in beheer. Toen besloten werd rijksweg A73 op de oostoever van de Maas aan te leggen, was er ook de opdracht om de verloren gegane natuur te compenseren, en dat ook goed te beheren. Als onderdeel daarvan zijn er ecoducten over de snelweg gekomen. Het ecoduct Waterloo bij Swalmen is het grootste exemplaar, en het is een succes. In deze aflevering hoor je hoe dat is gelukt. Koen neemt me mee het terrein op, eerst aan de oostkant van de snelweg. Koen Krowinkel: Een ecoduct is eigenlijk een viaduct voor dieren, daarom noemen we dat een ecoduct. Het is een passage over een snelweg heen, zodat dieren van a naar b kunnen trekken. Het is echt gebouwd voor wild. Botte Jellema: Aan de bovenkant groen, heel simpel gezegd, in plaats van de viaducten die grijs zijn aan de bovenkant. Koen Krowinkel: Je zult straks ook zien dat we hem volledig als natuur hebben ingericht. Als je hier rondloopt heb je niet het idee dat je langs en op een snelweg loopt. Je loopt hier echt in een oase van groen. Het is heel sereen en rustig hier. Je hoort de vogels ook al kwetteren. Botte Jellema: Ik hoor wel een klein beetje de A73 in de verte. Koen Krowinkel: Straks, op het ecoduct, hoor je het echt een stuk minder. Botte Jellema: Nou, neem me mee. Je hebt het hek nu opengemaakt voor ons, maar mag je normaal gesproken hier komen? Koen Krowinkel: Nee, het is niet voor mensen bedoeld. Wel voor onderhoud, daarom zit er ook de poort in, waar wij doorheen zijn gelopen. We hebben in het verleden wel toestemming gegeven om een voorziening te maken, zodat we er overheen kunnen wandelen. Dat zullen we straks ook zien. Aan weerskanten van de A73 zijn trappen gebouwd, en een smalle doorgang op het ecoduct, zodat je op het ecoduct op een klein strookje mag wandelen, om toch van a naar b te komen. Dat doen we zolang er nog geen edelhert over dit ecoduct heen komt. Dit ecoduct hebben we gebouwd voor een aantal doelsoorten, één van die doelsoorten is het edelhert. Dat is ook het grootste zoogdier dat we hier hebben. Botte Jellema: Heb je hem hier weleens gezien? Koen Krowinkel: Nee, ik heb hem hier nog niet gezien. Hij komt hier ook nog niet voor, maar het ecoduct is dus voorbereid op de trek van die soort. Botte Jellema: Hoe groot is zo'n dier ongeveer, trouwens? Koen Krowinkel: Een edelhert is wel zo lang als een mens. Die kan toch wel 1.80 tot 2 meter groot worden. Botte Jellema: Wouw! Koen Krowinkel: Ja, het zijn echt gigantische dieren, inderdaad. Botte Jellema: Dat zou heel mooi zijn. Koen Krowinkel: Ze zitten veel op de Veluwe. In de Weerterbossen zitten ze ook. Je moet eigenlijk een groot raamwerk van groen zien aan te leggen, waar die dieren zich comfortabel bij voelen om doorheen te trekken. Een ecoduct van 50 meter breed zoals deze, dat is een groot, breed ecoduct, dat is voor een edelhert voldoende breed om overheen te trekken. Als je ze kleiner maakt, wordt het voor die soort al wat lastiger. Botte Jellema: En er moeten geen mensen bij zijn, dan komen ze ook niet. Koen Krowinkel: Nee, het mag dus niet verstoord worden. Reeën zijn over het algemeen iets minder schuw, die hebben hier ruimte genoeg om te migreren. Straks zal ik je ook wat wildwissels laten zien. Botte Jellema: Neem me mee, ik heb een soort tour hier. We lopen over een pad waar zo te zien onlangs nog een soort graafmachine of rups [onhoorbaar 00:04:40] langs is geweest. Koen Krowinkel: Goed dat je dat ziet, Botte. Hier heeft tot twee weken geleden een lichte rupskraan gewerkt, omdat wij, als Rijkswaterstaat, ProRail helpen. ProRail wil graag de Maaslijn die van Roermond naar Nijmegen loopt, elektrificeren en verdubbelen. Nu loopt er nog een naoorlogs diesel spoortje. Dan moeten ze het spoorbed ook verbreden. In het spoorbed komen veel levendbarende hagedissen voor, die ze dus zullen moeten wegvangen en een nieuw onderkomen moeten geven. Koen Krowinkel: Wij hebben ons ecoduct aangeboden om daar een leefgebied voor die levendbarende hagedissen te creëren. We hebben hele vlakken afgegraven om een mooi zandbad je te krijgen waar die levendbarende hagedis zich comfortabel bij voelt. Lekker warm, zonnetje op het zuiden, en lekker op het schrale zand. Botte Jellema: Wie zou hier niet willen wonen? Koen Krowinkel: Ja, precies. Ik neem je daar even mee naar toe. O, hier zien we ineens spontaan een wildwissel. Botte Jellema: Je wijst naar een soort... Het is een spoortje, een soort klein spoortje. Het ziet er bijna uit als een greppeltje, maar het is niet diep genoeg daarvoor. Koen Krowinkel: Nee, het is helemaal platgetrapt door wild. Wild heeft ook z'n gewoontes en zoekt vaak de makkelijkste weg om voedsel te vinden, of rustplaatsen, of schuilplekken. Dat zijn eigenlijk ook allemaal een soort van kleine snelwegen waar ze gebruik van maken, waar ze zich veilig bij voelen als er gevaar dreigt, zodat ze snel kunnen schuilen. Botte Jellema: Wat voor dieren zijn dat dan, die daar langskomen? Koen Krowinkel: Gewoontedieren, zou ik bijna zeggen. Een das is iemand die altijd wel dezelfde plekjes heeft. Hij heeft zijn vaste plaats waar hij mestputjes heeft om naar de wc te gaan en zijn territorium af te bakenen. Die neemt vaak dezelfde routes. Reeën doen dat ook. Die kennen gewoon zo'n gebied van binnen en van buiten. Ze zijn heel territoriaal, leven vaak op dezelfde plek, redelijk honkvast. Een das heeft dat ook wel. Die hebben eigenlijk gewoon hun eigen vaste wandelroutes die ze aflopen, om te foerageren bijvoorbeeld. Ik vertelde je al over het afgraven van de grond voor ProRail, voor de levendbarende hagedis, ik neem je ook even mee naar een hoekje waar heel veel dassenactiviteit is. Die zitten hier ook heel veel Botte Jellema: Is er een kans dat we er dadelijk een zien? Koen Krowinkel: Nee, een das niet. Er is wel een kleine kans als we over het ecoduct heen gaan, wat we straks zullen doen, dat we dan sporen van een bever zien. Er is ook een beverhol waar op dit moment de bever ook inzit. Ik heb hem vorige week gezien. Hij maakte een dreigend geluid naar mij. Die was dus wel aanwezig. Botte Jellema: Het hele gebied dat bij het ecoduct hoort, is zo'n tien hectare groot. Belangrijk onderdeel van de ecoducten zijn de aanleidende percelen, zoals Koen ze noemt. Dat zijn de op- en afritten voor het ecoduct, die het eruit laten zien als een heuvel in het landschap. Koen Krowinkel: Zoals je ziet, hier is een poel aangelegd en ontworpen, met daarin brem en grove den. Er is ook den gekapt, om ook weer leefgebied te maken voor die levendbarende hagedis. Andere soorten profiteren er ook van. Ik heb hier in de bomen vuurgoudhaantjes zien zitten, dat zijn toch wel heel mooie soorten. Wat je ook ziet is dat er fruitbomen gepland zijn, die zijn er niet spontaan ontstaan. Botte Jellema: Ik ontmoet je op een iets wat frisse voorjaarsdag, maar het staat in bloei! Koen Krowinkel: Ja, mooi, hè. Botte Jellema: Meerdere bomen hier om ons heen staan in bloei. Koen Krowinkel: Als je bedenkt dat - als het niet meer gaat vriezen - elk bloemetje in feite een vrucht kan worden, dan kun je je voorstellen dat hier veel peren en appels gaan groeien, en die vallen op de grond. Het is ook een beetje gedaan aan om die omnivoren, wat een das bijvoorbeeld is, hier zo comfortabel mogelijk te laten leven en migreren. Dieren trekken hier, ze wonen hier eigenlijk ook, als je het zo bekijkt. Botte Jellema: Het is hier prachtig, het is hier echt prachtig. Tien hectare zeg je, maar het ziet eruit alsof ik... Hoe ziet het eruit eigenlijk? Ik bedoel, ik hoor de snelweg, maar verder waan ik me zo ongeveer ergens op de Veluwe. Koen Krowinkel: Dat gevoel heb ik hier ook altijd. Het straalt wel rust uit. Je hebt open delen, je hebt gesloten delen met aanplant van bos. Je hebt solitaire fruitbomen, poelen heb je hier. Je hebt geleidende structuren, je hebt braamhorsten waar bijvoorbeeld everzwijnen heel graag onder baden. Dat zie je straks ook. Botte Jellema: Wat is een braamhorst? Koen Krowinkel: Een braamhorst is een hele grote berg met bramen. Botte Jellema: Juist, ja. Koen Krowinkel: Die ondoordringbaar is. Kleine zoogdieren, zoals konijnen en hazen... Botte Jellema: Die zitten daar veilig. Koen Krowinkel: Die voelen zich daar heel prettig en comfortabel. Daar komt een vos, of een wolf bijvoorbeeld, niet in. Botte Jellema: Het gebied wordt actief onderhouden, anders zouden er binnen de kortste keren overal bomen staan, en dat is niet de bedoeling. Voor de grote dieren die passeren, zoals herten en reeën, moet er open terrein zijn. Die blijven in stroken op het terrein liggen, in rillen, zoals Koen ze noemt. Koen Krowinkel: Wat ik daarstraks zag, toen ik hier aan het wachten was, is dat je al ziet dat die hopen met dennentakken - die rillen, zoals we dat noemen - in gebruik worden genomen door allerlei dieren, en hermelijnen en marterachtige die daar in kruipen. We hebben ze zo laten neerleggen dat de dieren geleid worden van het ecoduct af, over de rijksweg. Er zit een opening in het ecoduct, qua rasters, zodat die dieren automatisch naar de juiste, veilige plek geleid worden om de rijksweg over te steken. Botte Jellema: Hoe doe je dat precies? Ik bedoel, richtingaanwijzers neerzetten heeft natuurlijk niet zoveel zin. Is dat dan hoe de bomen liggen? Koen Krowinkel: Je legt ze eigenlijk in een soort van V, een soort van trechter, waar je ze min of meer doorheen geleid. Met een geleidende structuur help je ze eigenlijk al die kant op te lopen. Je kunt ook overal losse hoopjes leggen, ze vinden hun weg toch wel, maar dit helpt wel. Dat doen we ook vaak met stobbenwallen. Stobben zijn wortels van bomen. Als een boom afgezaagd wordt, dan laat je vaak of de wortel zitten, of de stobbe laat je zitten. Er zijn ook locaties waar je die uit de grond trekt. Het zijn grote blokken houten wortels, en die leg je ook op rillen neer in een geleidende structuur richting het ecoduct. Dat zal je straks ook zien. Koen Krowinkel: Met alles wat je bouwt, net zoals je huis thuis, zul je er ook onderhoud aan moeten plegen. Doe je dat niet, dan neemt de natuurlijke successie bij het ecoduct zijn vlucht. Als je hier helemaal niets doet, dan zal uiteindelijk alles een gesloten bos, een gesloten beplanting, worden. Dan haken bepaalde soorten af. Sommige soorten hebben gewoon openheid nodig, zeker naar en op het ecoduct toe. Bijvoorbeeld voor een doelsoort als een ree, daarvoor moet het midden gewoon open zijn. Die willen vrij uitzicht kunnen hebben om naar de overkant te kunnen lopen. Die zal minder makkelijk door die bossages heen sluipen, dus het is heel belangrijk dat er deels open gebied blijft, deels gesloten gebied. Dat kan alleen maar door er actief in te beheren. Botte Jellema: Je zou ergens kunnen zeggen van: laat de natuurlijk gewoon zijn gang gaan, maar dan doet het ecoduct niet wat het moet doen? Koen Krowinkel: Nee, het is eigenlijk een soort toegangspoort naar de andere kant van de snelweg. Je krijgt maar één keer een kans om dat ding te bouwen en om dat aan te leggen. Dan wil je het zo aantrekkelijk maken voor zoveel mogelijk soorten. Dat betekent dat je ook verschillend beheer hierop hebt. Je moet hier poelen beheren, je moet het riet er uithalen om het watervoerend te houden. Het gras moet openblijven, dus er zal af en toe ook gemaaid moeten worden. Of begraasd. Het dennenbos zal eruit gehaald moeten worden, omdat dat redelijk monotoon is en weinig biodiverse is. Natuurlijk zitten er ook soorten die daarvan profiteren. Botte Jellema: Maar er zijn andere soorten die daar weer niets aan hebben. Koen Krowinkel: We wilde het banket hier voor een zo breed mogelijk publiek maken, dat is wat we eigenlijk doen. Zo leg je van alles op tafel, om zoveel mogelijk soorten aan te trekken en dus ook te laten migreren, en ook met elkaar te laten uitwisselen. Botte Jellema: Kunnen we verder lopen? Koen Krowinkel: Zeker. Botte Jellema: De A73 is zestien jaar geleden geopend en is daarmee één van de jongste snelwegen van het land. In 2003 werd begonnen met de aanleg. Hier bij Swalmen ging de eerste schop de grond in. Tussen Echt en Venlo ligt de weg ten oosten van de Maas. Daar is veel discussie over geweest, want dit traject was het beste voor het ontsluiten van Limburgse woongebieden en bedrijven, maar ging wel ten koste van veel natuur. Koen Krowinkel: Dat de A73 er kwam, dat wisten we, maar of die nou op de west- of de oostoever van de Maas gelegd zou worden, dat heeft nog heel lang geduurd. Botte Jellema: Ik herinner me die discussie, inderdaad. Koen Krowinkel: Dat was steeds oost-west, oost-west. Botte Jellema: In 1995 besloot het kabinet over het traject: het moest de westoever worden. Toenmalig minister De Boer, van VROM, wilde dat, omdat de aanleg aan de andere kant een 'brutale aantasting van de natuur zou betekenen', zoals ze zei. Een dag later nam de Tweede Kamer een motie aan dat het toch de oostoever moest worden. Het verschil tussen voor- en tegenstemmers was één stem. Landelijke en regionale milieugroepen probeerden het te voorkomen, tot aan de Raad van State toe, maar ze verloren het. In 2001 besloot de Raad van State dat de aanleg op de oostoever door kon gaan. Er werd wel afgesproken dat er compensatie voor de schade aan de natuur zou komen. Het ecoduct bij Swalmen is daar onderdeel van. Koen Krowinkel: Er zijn hier bijvoorbeeld mierensoorten ontdekt, die verplaatst moesten worden. Die zijn ook gecompenseerd, naar andere plekken gebracht. Er zijn hele grote natuurgebieden bij Meerlebroek, tegen de Duitse grens aan, hectares landbouwgrond zijn daar omgevormd tot natuur, dit perceel bijvoorbeeld. Zover en zo goed als het kon, zijn overal langs de A73 percelen ingericht en aangesloten op bestaande natuur. Botte Jellema: De nieuwe snelweg onderbrak ook de natuurlijke trek van veel dieren. Bij de aanleg van de A73 is geprobeerd om de dieren toch zoveel mogelijk te helpen. Koen Krowinkel: Om je een idee te geven: de rijksweg A73-zuid, dat is vanaf het knooppunt Vonderen - helemaal in het zuiden bij Echt, Maasbracht - tot aan Venlo, daar liggen bijvoorbeeld 25 kleinwildtunnels onder. Voor dassen, en vossen eventueel. Botte Jellema: Dat zijn een soort buizen? Koen Krowinkel: Ja, dat zijn grote betonnen vierkanten buizen. Die zijn een meter hoog, bij ongeveer twee, tweeënhalve meter breed. Daar kun je als mens doorheen kruipen. Ik zou dat absoluut niet doen, dat is hartstikke onveilig. Het zijn vrij grote wildtunnels. Er zijn ook tunnels, dat is gewoon een betonnen buis van 50 centimeter doorsnee waar ze doorheen gaan, bijvoorbeeld. Botte Jellema: Voor verschillende dieren die daar dan toch de snelweg kunnen kruisen? Koen Krowinkel: Ja, inderdaad. Botte Jellema: Het ecoduct is onderdeel van dat plan om zoveel mogelijk natuur te compenseren voor de aanleg van de snelweg A73? Koen Krowinkel: Ja, dat is het onderdeel van dat plan. Er zijn in dat plan, voor de A73-zuid, 3 ecoducten gebouwd. Twee smallere ecoducten van 25 meter breed, en deze grote, Waterloo, van 50 meter breed. Dat is best wel veel ecoduct, maar zoals ik al zei: er is ook best wel veel natuur verloren gegaan door de aanleg van die A73. Ik kan echt wel zeggen dat we dat heel netjes gecompenseerd hebben. Er zijn compensatieplannen voor geschreven, met beheerplannen. Wat we nu hebben aangelegd, is één van de onderdelen van het hele systeem. Koen Krowinkel: Als je ziet hoeveel soorten hier gebruik van maken, dan kan ik wel echt zeggen dat dit ecoduct in ieder geval echt een doorslaand succes is. Wij monitoren dit nog steeds tweejaarlijks, om aan te tonen van: ja, je hebt wel wat vernietigd, maar komen die soorten ook terug? Een collega van mij houdt dat in de gaten en die laat dat tweejaarlijks, een week lang, monitoren. Ik heb ook wat meegenomen. Botte Jellema: Je hebt papier bij je. Dat is gewoon dieren tellen? Koen Krowinkel: Ja, dat is dieren tellen. Dat is met een wildcamera. Botte Jellema: Het is dus meer dan tellen, het is ook even vastleggen. Koen Krowinkel: Het is ook vastleggen, en dan kun je dus goed zien wat voor soorten hier gebruik van maken, van 3 mei tot en met 16 mei, dat zijn twee aaneengesloten weken. In 2022 heeft een telling van het ecoduct Waterloo plaatsgevonden. Wat je ziet, is dat er, bijvoorbeeld, 32 keer een haas voor de camera gelopen heeft, dat er een das 6 keer gelopen heeft, een ree 12 keer, een vos 5 keer, steenmarters, vossen, en natuurlijk ook wilde zwijnen. Botte Jellema: Dat is voor de camera, dus dat is nog niet eens het totaal wat over het ecoduct is gegaan, dat is alleen wat je hebt gezien met de camera. Koen Krowinkel: Dat is maar wat je hebt gezien voor de camera, in die twee weken inderdaad. Dat geeft wel aan dat die soorten het allemaal gebruiken. We hebben nu alleen maar naar de zoogdieren gekeken, maar je wilt niet weten hoeveel vogels en vleermuizen, en amfibieën en reptielen er gebruik van maakten. Botte Jellema: Die zie je misschien niet eens. Koen Krowinkel: Insecten natuurlijk ook. Zonder insecten zijn er ook weer geen vogels, want die eten dat. Botte Jellema: Nu lopen we ineens weer door een soort grasweide, met wat distels en dergelijke. Het zijn echt allemaal verschillende soorten landschapjes die je hier hebt gemaakt. Een beetje bos, je hebt struiken. Dan is er dat afgegraven zand voor de reptielen die hier komen, de hagedissen, en dennenbos inderdaad. Althans, daar is nu weer wat minder van over, maar die deed het ook iets té goed. Koen Krowinkel: Hier is de brem weer in bloei. Botte Jellema: Een prachtige, geel bloeiende struik, alsof die vol met heldergele vlinders zit. Koen Krowinkel: De distelvinken komen hier op, putters in de volksmond. Die vinden het heel heerlijk om daarvan te eten. Botte Jellema: Ik kan dat niet eens allemaal benoemen, maar dit ziet er ook weer uit als iets waar fruit of vruchten aan komen. Koen Krowinkel: Je kunt je dus voorstellen dat bij zo'n ontwerp van een ecoduct - heel veel mensen realiseren zich dat niet - het is een hele wereld op zich: hoe richt je een ecoduct in? Wat is de hellingshoek van de aanlopende percelen, bijvoorbeeld? Botte Jellema: Dat maakt allemaal uit? Koen Krowinkel: Dat maakt allemaal uit. Hoe dik is het grondpakket dat je opbrengt? Wat voor grond breng je op, voor welke vegetatie die je erop wilt hebben? Waar zet je welke bomen neer? Waar wil je iets wel, of waar wil je iets niet hebben? Botte Jellema: We lopen naar het midden van het ecoduct. Aan de overkant van de heuvel - zoals ik hem ervaar - zien we in de verte water: de plassen van Beesels Broek, een oude Maasarm. Achter ons, op nog geen twee kilometer afstand, de Duitse grens. Daar zijn uitgestrekte wouden, een gigantisch natuurgebied. Dit ecoduct verbindt, voor de dieren, het Maasdal met deze wouden. Botte Jellema: Ik vind het eigenlijk best bijzonder dat Rijkswaterstaat, een organisatie die ik toch associeer met wegen, vaarwegen, kunstwerken, civieltechnische werken zeg maar, dat die hier een heel gebied aan natuur beheert. Jouw werk eigenlijk. Koen Krowinkel: Ik heb altijd gezegd dat het geen core business is van ons. Wij zijn geen natuurbeherende organisatie zoals Staatsbosbeheer of het Limburgs landschap, maar dat wordt het wel steeds meer. Wij voelen ons daar wel steeds meer verantwoordelijk voor. Het is zelfs zo dat we nu, als RWS, ook gewoon durven uit te spreken dat we natuurbeheerder zijn. Als je het puur qua getallen bekijkt, zijn wij eigenlijk de grootste natuurbeheerder van Nederland, want qua oppervlakte, met de bermen erbij en de Noordzee en de Waddeneilanden, noem maar op, hebben wij het grootste areaal aan natuur in heel Nederland. Koen Krowinkel: Het is natuurlijk niet waar onze ontstaansgeschiedenis ligt. Wij zijn van huis uit weg- en waterbouwers. Alleen, de wereld verandert om ons heen, en we zullen ook meer rekening met de omgeving en met de natuur moeten houden. In die zin is dat wel veranderd, én aan het veranderen, doordat we hier ook die verantwoordelijkheid in nemen inderdaad. Botte Jellema: We gaan nu echt offroad, mensen. Het is dus ook duidelijk dat hier normaal gesproken geen mensen komen. Koen Krowinkel: Nee, hier komen geen mensen. Botte Jellema: We lopen echt door een soort gras dat, zo te zien, nog niet eerder is belopen. Botte Jellema: We komen aan de andere kant, aan de westkant van de heuvel van het ecoduct. Voor ons een poel ter grootte van een forse vijver. Koen Krowinkel vertelt dat hij hier onlangs een bijzondere ontdekking deed. Het ecoduct is niet alleen een plek waar dieren voorbijkomen, er verblijft nu ook een dier. Botte Jellema: Hij verwijst naar: kijk, hier er zit een gat in de grond. Een vrij groot gat ook. Koen Krowinkel: We zitten nou bij het oeverhol van de bever, ongeveer vijf meter van de poel af. Ik zie hem er niet inzitten, maar hij zit hier in het oeverhol, omdat hij hoog en droog wil zitten. Door de hevige regenval heeft de poel zich nog meer gevuld, is het waterpeil omhoog gegaan, is zijn oeverhol nat geworden, dus daar zal hij niet meer zo gauw in zitten. Dit gat, wat je hier ziet, was er vorige week niet. Het dak van het oeverhol is ingestort, omdat het zo nat is, en instabiel is geraakt. Waarschijnlijk, als je hierop gaat staan, dan zakt het ook in. Botte Jellema: Dat gaan we niet doen. Koen Krowinkel: Onderin de oever daar, in het water, heeft hij helemaal hierheen gegraven. Hier zit hij misschien ook nog, maar daar zat hij vanochtend. Botte Jellema: Die hele tunnel gebouwd? Koen Krowinkel: De hele tunnel gebouwd. Die pijpen kunnen soms wel 15 tot 30 meter lang zijn. Botte Jellema: O, wouw. Koen Krowinkel: Hier zit die bever, die zwemt hier rond, die knaagt hier eindeloos. Botte Jellema: Om het gat van de bever heen dat vol water staat. Nu zie ik ook, de vijver staat vol met riet dat nu nog dor is van het vorige seizoen, maar de nieuwe scheuten staan al onderin. We lopen om de vijver heen, we struikelen bijna. Koen Krowinkel: Kijk, mooie hoefafdrukken. Verschillende soorten, verschillende maten. Die bever stapt daar uit zijn vijver, hij loopt hier naar beneden en glijdt hier op zijn buik. Over de beverglijbaan - zo noemen ze dat - glijdt hij hier naar beneden. Botte Jellema: Wij lopen nu vanaf de poel een soort dijkje af. Koen Krowinkel: Teennagel afdrukjes zie je hier duidelijk staan. Hij loop daar naartoe, maar hij loopt ook naar deze locatie toe. Kijk, hier zie je dus wat die bever allemaal doet. Hier eet hij alles op. Botte Jellema: Daar liggen kaalgevreten takjes. Koen Krowinkel: Dit is niet het begin van een burcht, dat zou hij niet op zo'n locatie doen. Daar is deze poel ook te klein voor, maar hier gaat hij dus rustig eten. Je ziet daar verse knaagsporen, bij die wilgen. Ik vind het altijd een beetje de wateringenieur van de natuur, hij helpt ons hier om de boomopstanden een beetje in toom te houden. Hier ben ik blij met de bever. Botte Jellema: Je hoeft zelf niet meer te snoeien. Koen Krowinkel: Nee, precies Je ziet ook echt duidelijk de tanden hierin. Botte Jellema: Dat is best een dikke stam die hij daar doorgezaagd heeft. Koen Krowinkel: Ja, stammen met een diameter van 40, 50 knaagt hij makkelijk door. Botte Jellema: Centimeter. Koen Krowinkel: Grote bomen, inderdaad. Botte Jellema: Wat me opvalt, is hoe actief dit ecoduct wordt beheerd, bijna als een landschapstuin. Rijkswaterstaat onderhoudt dit, net zoals ze de viaducten en bruggen onderhouden, maar er is wel een verschil, zegt Koen. Koen Krowinkel: Groen laat zich niet dwingen, groen is dynamisch. Bij het bouwen van een betonnen ecoduct kun je van tevoren een prognose maken: dit is de levensduur. Met groen is het heel lastig in te schatten. Dat hangt echt van heel veel standplaats factoren af: de hoeveelheid water die iets krijgt, slaat het aan of niet. Het is dus altijd maar kijken: wat wordt het? Natuur is dynamisch. Beton en asfalt is statisch. Dat is beter te programmeren, en beter op te onderhouden. We zijn nu inmiddels aan het kijken hoe wij onderhoudscyclussen - variabel en vast - op dit soort elementen kunnen toepassen. Dat is inderdaad wel iets van de laatste jaren. Botte Jellema: Ook met een doel, bijvoorbeeld om dat edelhert hier nog een keer te krijgen. Koen Krowinkel: Dat is natuurlijk het grotere, bigger picture noem ik het maar even. Botte Jellema: Je krijgt direct een glimlach. Koen Krowinkel: Ja, ik ben heel blij dat we dat hier wel voor dat doelsoort gebouwd hebben. Je bouwt een snelweg ook voor de toekomst. Je gaat geen eenbaansweg neerleggen als je weet dat je meer verkeer krijgt. Zo doe je dat ook met een ecoduct: je kijkt vooruit. Wat is de ontwikkeling in het land? Waar wil natuurbeherend Nederland naartoe? Daar haken wij gewoon op aan, als dat kan. Het hangt van heel veel zaken af: kun je de grond krijgen? Heb je budget? In dit geval was het goed geregeld, omdat het gekoppeld is aan een tracébesluit. Daar zit gewoon een wettelijke verplichting aan vast, zo werken wij tegenwoordig ook gewoon. Bij de verbreding van de A2 Het Vonderen-Kerensheide geldt dat net zo, met net zoveel zorg omgaan. De lessen die we hier geleerd hebben, nemen we daar weer mee naartoe. Botte Jellema: Kan ik je om een verwachting vragen, wanneer je het eerste edelhert hier voor je camera hebt? Koen Krowinkel: Ik zei al: natuur laat zich niet dwingen. Ik hou er wel van een voorspelling te doen. Ik schat binnen nu en tien jaar. Dat is een heel voorzichtige, ruime voorspelling, maar als je kijkt: de wolf is ook al in de buurt gesignaleerd. Die migreert, legt ook al grote stukken af. Edelherten zijn iets honkvaster, die hebben ook grote leefgebieden nodig. Die grote leefgebieden zitten op de Veluwe. Die zitten hier ook in het Reichswoud. Botte Jellema: Het Duitse gebied waar je naar wijst. Koen Krowinkel: Daar zitten ze ook, in die buurt. In die zin zou het ook wel sneller kunnen gaan, als er vanuit de buren nog wat edelherten overkomen. Maar er moet wel iets naartoe te trekken zijn. Als zo'n Maasdal niet groot genoeg is qua leefgebied, een aaneengesloten natuurgebied - het is best gefragmenteerd - kan het zijn dat er een individu naartoe gaat, maar dat de soort op de lange termijn niet standhoudt. Het moeten robuuste eenheden zijn, dat is hier wel het geval. Het zou dus zomaar kunnen. Botte Jellema: Wie weet. Als het lukt, kom ik over tien jaar een keertje terug. Koen Krowinkel: Daar hou ik je aan. Dan gaan we ze bekijken. Botte Jellema: Dank je wel, Koen. Koen Krowinkel: Graag gedaan, bedankt voor je interesse. Botte Jellema: Je hoorde Koen Krowinkel, adviseur Natuur en Landschap bij Rijkswaterstaat Zuid-Nederland. Mocht je nieuwsgierig zijn geworden: je mag op het ecoduct komen, op het wandelpad, maar dat mag tot Koen daar het zo gewilde edelhert spot. In de auto kan je het ecoduct in de A73 herkennen aan de kleine lettertjes Waterloo boven de weg. Botte Jellema: Dit was een aflevering van de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Als je dit een leuke aflevering vindt, laat dan een review en een sterrenbeoordeling achter in je podcast app. We vinden het ook heel fijn als je hem deelt op je sociale media, zodat andere mensen er ook over horen. Bedankt voor het luisteren.

Dick Schaafsma: We hadden ook een situatie kunnen hebben dat die niet waarschuwt en in één keer naar beneden valt. Botte Jellema: Dat had in theorie gekund? Dick Schaafsma: Ja. Botte Jellema: In de A10 ring Amsterdam ligt een brug over de Amstel. We staan onder deze brug en zien een provisorische stalen constructie die de betonnen brug ondersteunt. Die staat er niet voor niets. In deze aflevering hoor je waarom, hoe dat zo is gekomen en wat Rijkswaterstaat eraan doet. Dick Schaafsma: Daar is Rijkswaterstaat voor opgericht, namelijk voor grote projecten en problemen. Dat vraagt weer nieuwe technieken en inzichten over hoe we dit gaan aanpakken. Botte Jellema: Welkom bij de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Botte Jellema. In de komende jaren staat er flink wat onderhoud aan bruggen en viaducten op het programma. Iets waar we allemaal wat van gaan merken als we de weg op gaan. Het roept vragen op: waarom moet het allemaal en kan dat niet wat beter worden gespreid? Reden om er dieper op in te gaan. Dat doe ik met Dick Schaafsma, adviseur bruggen en viaducten die zich al zijn hele leven bezighoudt met betonnen constructies. De plek waar we hebben afgesproken is de kruising van de A10, de ring van Amsterdam en de Amstel - de rivier, zoals Gerard Reve dat altijd zei. Het is ook een rivier. Zien jullie dat nog steeds als een rivier? Dick Schaafsma: Hij wordt bijna niet bevaren, alleen door veel pleziervaart. Verder is het niet zo bijzonder. Botte Jellema: Dit is de Rozenoordbrug? Dick Schaafsma: Ja. Dat is wel een specifieke plek. Voordat de A10 hier lag was hier een soort park en er is daar een monument voor gevallenen. Dit was een fusieer plaats van de Duitsers in de tweede wereldoorlog. Botte Jellema: Iets 100 verzetsstrijders zijn daar om het leven gebracht? Dick Schaafsma: Ja. Dat was de Rozenoord. Daar is nu de A10 uitgekomen. We staan nu onder de Zuidelijke Rozenoordbrug. Dat is een probleem brug. We hebben ook een Noordelijke Rozenoordbrug en daartussen liggen twee bruggen van ProRail, dat is de Spoorbrug. Botte Jellema: Daar gaan treinen overheen. We hebben hier afgesproken omdat er een bijzondere constructie is geplaatst bij die Zuidelijke, waar je net over vertelde. Dat is de weg die tegen de klok in om Amsterdam gaat. Dick Schaafsma: Dat klopt. Dat wegdeel gaat hier overheen. De Zuidelijke Rozenoordbrug heeft echt een groot probleem. Botte Jellema: Dat zien we hier, want er is een constructie onder geplaatst. Kan je vertellen wat dat is? Dick Schaafsma: Bij een inspectie zijn we erachter gekomen dat er aanzienlijke scheuren zitten in de dwarsdragers die over de pijlers gaat en waar de brug op ligt. Die scheuren vonden we zo ernstig dat we niet ze beloop konden laten gaan. We hebben er een ondersteuningscontract ondergezet. Als ik nu kijk naar deze ondersteuningsconstructie, omdat de brug zo groot is, is die ondersteuningsconstructie fors. Ik noem het altijd een official constructie, want zo ziet het er ook een beetje uit. Het zijn grote stalen profielen die, als het fout mocht gaan, de brug opvangen zodat die niet in de Amstel stort. Botte Jellema: Je legt me net uit: "Hij raakt hem niet." Dick Schaafsma: Dat klopt. Er zit ongeveer een halve centimeter tussen door de temperatuur en wat kan deze brug nog steeds bewegen. Wat we niet wilden was dat de oorspronkelijke krachtswerking zou veranderen, zodat we niet meer wisten wat hier allemaal speelde. Dus wat we hebben gedaan is een soort van vangnetconstructie, dus mocht hij naar beneden komen dan kan hij vijf millimeter vrij naar beneden vallen. Dan komt die op de constructie terecht. Mocht die helemaal kapot gaan dan zakt die hele staalconstructie en eronder staat nog twee en een halve centimeter. Dus in totaal valt de brug drie centimeter naar beneden. Dat zal tot enorme scheuren leiden, maar in ieder geval niet tot slachtoffers, dus daarvoor is die bedoeld. Botte Jellema: Het klinkt alsof jullie te laat zijn. Dick Schaafsma: Ja, we zijn eigenlijk wel te laat. Dat blijkt omdat de problemen aan het licht zijn gekomen door een inspectie en dan ben je al te laat. Botte Jellema: Heb je het zelf gezien? Dick Schaafsma: Ik ben in de brug geweest. Je kan hier via een luik de brug in. Botte Jellema: Onder het wegdek en boven. Dick Schaafsma: Ja, de weg door. Dan kun je bij die dwarsdrager komen waar de scheuren in zitten. Botte Jellema: Hoe ziet het eruit? Dick Schaafsma: Je moet niet denken aan scheuren van centimeters, want het zijn kleine scheuren. Het is een orde millimeter tot anderhalve millimeter bij de ernstigste plekken. Dat is wel fors voor een betonnen brug, zeker omdat het helemaal voorgespannen is. Voorgespannen bruggen horen niet te scheuren. Deze wel. Dat kan vervelende consequenties hebben dat het leidt tot een wat wij noemen 'een brosse breuk', dus een breuk die plotseling kan ontstaan. Wij zien nu in de brug dat de scheuren zijn ontstaan, dus daar hebben we geluk bij, want daardoor waarschuwt die. We hadden ook een situatie kunnen hebben dat die niet waarschuwt en in één keer naar beneden valt. Botte Jellema: Dat had in theorie gekund? Dick Schaafsma: Ja, de theorie zegt dat bij dit soort mechanisme dat het plotseling kan gebeuren. Gelukkig is de natuur mild, want zo noemen wij dat dan altijd. Dat zie je hier nog. Deze brug heeft gewaarschuwd en heeft ons de kans gegeven om maatregelen te nemen, zodat er niet iets ernstigs gebeurt. Botte Jellema: Je praat erover alsof het een levend ding is. Dick Schaafsma: Ik voel het, eerlijk gezegd. Dat is gek. Bruggen gaan ongeveer net zo lang mee als mensen. Net zoals dat elk bedrijf moet nadenken van: hoe ziet mijn vervangingsstrategie eruit van mensen? Dat betekent meestal dat je ongeveer 5 procent van je personeel regelmatig moet vervangen. Rijkswaterstaat is een groot bedrijf. Die heeft bruggen als personeel die ervoor zorgt dat het verkeer over de wegen kan leiden en die moet je regelmatig versterken of vervangen. Botte Jellema: In principe kan een brug als deze zo'n 100 jaar mee. De brug is nu 43 jaar oud en staat dus al op de nominatie voor sloop. Hoe kan dat? Dick geeft daar twee redenen voor. Er gaat nu veel meer en zwaarder verkeer over bruggen als deze en het ontwerp is niet zo handig geweest. "Zo'n brug als deze hierover de Amstel dat zouden we nu niet meer zo doen" zegt Dick. Had ik het goed begrepen dat jij vanaf je studie in de jaren '90 al bij Rijkswaterstaat werkt en ook bij beton en bruggen bezig bent? Dick Schaafsma: Ja, dat klopt. Ik ben in eind jaren '80 afgestudeerd op de betonnen bruggen bij Rijkswaterstaat. Het onderzoek naar grote bruggen, dus hoe die deformeren of vervormen in de tijd. Al die tijd ben ik blijven hangen. Ik ben begonnen als constructuur en ik ben projectleider geweest. Ik ben onderafdelingshoofd geweest en weer projectleider geworden. Ik ben specialist op het gebied van betonnen bruggen geweest en nu ben ik strategisch adviseur sinds een jaar ongeveer. Botte Jellema: Dus als iemand er iets vanaf weet dan ben jij het wel. Dick Schaafsma: Ik word gezien als een autoriteit op het gebied van betonnen bruggen. Botte Jellema: Dat is leuk. Dick Schaafsma: Ik vind het wel leuk. Botte Jellema: Het is ook al in het nieuws geweest van: er staan veel bruggen die gebouwd zijn in de jaren '60, '70 en '80 zoals deze. Die zijn door het vele verkeer, tenminste dat is het verhaal wat ik hoor. Ik weet niet wat jou reden is die jij ervoor kent. Dick Schaafsma: Het is een combinatie van meer inzicht hoe het materiaal zich gedraagt. Botte Jellema: Zoals je hier ook over zei. Dick Schaafsma: En de toename van het verkeer. Niet alleen dat door logistieke programma's vrachtwagens beter beladen zijn, want dat willen we ook. We willen geen lege vrachtwagens laten rondrijden. Dat is één en dat er meer vrachtwagens zijn. Dus de kans dat hier meerdere vrachtwagens op deze brug rijden tegelijkertijd is groter geworden. Dat is één kant, dus de belasting is groter geworden. Aan de andere kant hebben we meer inzicht hoe beton zich gedraagt en hoe staal zich gedraagt. Stalen bruggen hebben een vermoeiingsprobleem. Betonnen bruggen hebben over het algemeen, wat wij noemen, een dwarskracht probleem. Botte Jellema: Dan ga ik vragen wat dat precies is? Dick Schaafsma: Dwarskracht is: je hebt twee grote faal mechanismes van ruggen. De een is doorbuiging en de ander is door afschuiving en afschuiving is dwarskracht. Voor beide situaties is faal mechanisme. Daar moet je veel staal en wapening erin stoppen in betonnen constructies. Vroeger dacht men daar wat soepeler over dan wat we tegenwoordig doen. Botte Jellema: Daar zijn we nu verder in? Of jij dan? Dick Schaafsma: Ja, maar ook naar aanleiding van instortingen die we in Italië hebben gezien. Botte Jellema: De brug bij Genoa? Dick Schaafsma: Dat is een andere brug. Ik heb andere mooie filmpjes waarbij kleinere bruggen, precies op dit mechanisme wat ik hier beschrijf, naar beneden zijn gekomen. Botte Jellema: Dus het gevaar is echt reëel? Dick Schaafsma: Ja. Botte Jellema: Staan wij hier veilig? Dick Schaafsma: Ja. Nu die dingen er staan, zoals je ziet is het een lokaal probleem. Het is op te lossen met een tijdelijke maatregel, maar dit is zeker niet de definitieve maatregel. Dus die 5.000 bruggen die Rijkswaterstaat heeft en die ongeveer 90.000 bruggen die in Nederland liggen die vragen hun aandacht. Die moeten versterkt of vervangen worden gemiddeld na 100 jaar. Deze had nog niet eens de 50 jaar, dus hopelijk zijn er bruggen die 200 jaar oud worden. Botte Jellema: De ring A10 is één van de drukste wegen van Nederland. Hoe ga je dat doen? Dick Schaafsma: Er ligt hier al een groot project, de Zuidasdok, waarbij ze een groot deel van de A10 onder de grond gaan brengen. Dat doen we elders. Dat doen we niet alleen omdat dat consultatief veiliger is, maar om de leefbaarheid te vergroten van Amsterdam en andere steden. Dus hier loopt al een groot project. Oorspronkelijk was deze brug geen onderdeel van dit project, want deze zou gehandhaafd blijven. Het zou zelfs een beetje uitgebreid worden met extra rijstroken, maar dat kan dus niet. Dat hebben we duidelijk doorgegeven, maar ondertussen is deze brug een onderdeel geworden van dat grote project. Het gaat zonder meer gepaard met veel verkeershinder, maar deze brug gaat vervangen worden. De Noordelijke brug zal waarschijnlijk gehandhaafd blijven, maar deze brug gaat helemaal gerenoveerd worden. Botte Jellema: Deze moet er helemaal uit? Dick Schaafsma: Ja. Hoe we dat gaan doen daar zijn we niet helemaal uit, maar de kans is groot dat hiernaast een bypass komt. Hiernaast komt een tijdelijke brug te liggen waar we tijdelijk het verkeer over leiden. Deze hele brug gaat vervangen worden door een brug die weer 100 jaar mee moet. Botte Jellema: Wat een project! Dick Schaafsma: Daar hebben we wel meer van. Daar is Rijkswaterstaat voor opgericht, namelijk voor grote projecten en problemen. Dat vraagt weer nieuwe technieken en inzichten over hoe we dit gaan aanpakken. Botte Jellema: Op dit moment onderhoud Rijkswaterstaat vijf bruggen per jaar als groot project. Dick vertelt dat dat er eigenlijk 50 moeten zijn willen we de 4700 betonnen bruggen van Rijkswaterstaat in goede conditie houden. Dick Schaafsma: Alle besluiten die we nu nemen over vervanging en renovatie heeft z'n invloed op de volgende generatie. Als we nu zouden besluiten van deze brug passen we nog niet aan, want we zetten er een stuk constructie onder. Die moet wel 30 jaar mee bij wijze van spreken. Dan gooien we deze brug op de grote hoop die er over 25 à 30 jaar aankomt. Over 25 à 30 jaar komt de grote berg van bruggen die gebouwd zijn in de jaren '60 en '70 eraan. Het is niet verstandig om te zeggen van: we stellen allemaal dingen uit. Dat wordt alleen maar een extra last, kosten en extra mensen voor de volgende generatie. Alle besluiten die we nu al voornemen in deze relatief luwe periode heeft een effect op wat er over 25 à 30 jaar moet gebeuren. Het kan best verstandig zijn om nu al dingen wat eerder aan te pakken dan in feite nodig is, omdat we nu de mensen en het geld ervoor kunnen vrijmaken. Botte Jellema: Dit is het idee dat je binnenkort met pensioen kan, om eerlijk te zijn. Dick Schaafsma: Dat is toch het geval, want ik ben druk bezig om kennis en ervaringen over te dragen aan collega's. Er zijn gelukkig jonge collega's, maar het is wel een probleem. Het grote probleem van de toekomst is voldoende deskundig personeel en niet alleen bij Rijkswaterstaat in onze kantoren, maar ook de mensen die buiten werken. Het is nu al zo dat als ik op mijn werk kom van Rijkswaterstaat dan loopt daar bijna al geen Nederlander meer rond. Dat zijn allemaal mensen uit Oost-Europa, maar de vraag is of we over 10 à 20 jaar die mensen nog uit Oost-Europa kunnen krijgen. We richten ons erg op seriematig werken en standaardisering, zodat we oplossingen veel vaker kunnen hergebruiken en repeteren. Het heeft twee voordelen: één is dat als je dingen herhaaldelijk doet dan zul je minder bouwfouten maken. Aan de andere kant heb je minder mensen ervoor nodig. Dat is één ding. Aan de andere kant richten we ons erg in deze periode op: kunnen we dingen automatiseren en robotiseren? Dat zullen de oplossingen van de toekomst zijn. Botte Jellema: Ook bij bruggen bouwen? Dick Schaafsma: Ja, zeker. Botte Jellema: Ondertussen willen we dat het duurzaam is. We moeten veel doen. Er komen nog allemaal andere dingen bij kijken. Dick Schaafsma: Natuurlijk. Het is niet alleen een vernieuwingsopgave waar we mee te maken hebben. We hebben ook te maken met duurzaamheid. Moet deze brug geen houten brug worden? Dat is wel een vraag. Botte Jellema: Is dat echt een vraag? Dick Schaafsma: Dat is echt een vraag en misschien niet voor deze brug. We denken er wel aan om beton is relatief niet zo een duurzaam materiaal. Er komt veel CO2 vrij bij de productie van beton. We zijn enorm aan het zoeken naar misschien een vervanger voor beton. Denk aan hout, want hout heeft. Botte Jellema: Ik zag volgens mij bij Sneek twee grote autobruggen. Dick Schaafsma: Dat vind ik persoonlijk niet zulke enorme goede voorbeelden van hoe wij houten bruggen. Je moet veel simpeler denken. Je moet een beetje denken van: waar je op rijdt dat zal wel beton blijven, dus het betonnen dek van deze brug zal wel beton blijven. Deze betonnen liggers waar we hier naar kijken die zouden we ook van hout kunnen maken. Dat worden gigantisch grote liggers. Dat is misschien een beetje saai houten liggers met de betonnen dek eroverheen, maar dat is het wel een beetje. Daar moet je aan denken in Nederland. Hoe de toekomst er mogelijk eruit ziet. Misschien niet de grote bruggen in de rijkswegen, maar we hebben nog 40 procent van onze bruggen liggen over onze rijkswegen en rijkswater. Misschien moet je in eerste instantie denken aan dat soort bruggen in hout. We hebben hier een lokaal probleem met deze brug. Dat betekent dat misschien 50 procent van deze brug hergebruikt kan worden. Misschien niet in een rijksweg, maar wel elders. Hergebruik van beton levert geen extra CO2 op, dus daar moeten we ons op richten. Botte Jellema: In de vorige aflevering van deze podcastserie kon je meer horen over het hergebruik van bruggen en viaducten. Toen hadden we het over de Bruggenbank, de Marktplaats voor bruggen. Dick is één van de initiatiefnemers van de Bruggenbank. Dat getal van die 4700 dat hadden we net. Ook de urgentie zien we hier, want hier is al een stuk constructie gebouwd onder de brug in de A10. Je zei dus: "We moeten eigenlijk 50 per jaar." Dat klinkt alsof je prioriteiten moet stellen. Hoe maak je de keuze uit wat je gaat doen, wanneer en welke? Dick Schaafsma: Dat is op dit moment mijn rol. Dat is een beetje uitzoeken welke strategieën en tactieken kunnen we verzinnen om van vijf naar 50 te gaan. Zonder dat het leidt tot enorme kostenverhogingen, want vertienvoudiging kunnen we niet betalen als maatschappij en dat we tien keer zoveel mensen nodig hebben. We hebben niet tien keer zoveel ingenieurs en bouwvakkers die dat zouden kunnen doen. We moeten denken aan nieuwe manieren waarop. Een van de manieren is, laten we een heleboel vergelijkbare objecten die vergelijkbare problemen en oplossingen hebben vragen. Laten we die eens bossen. Laten we die bij elkaar zetten Laten we die zo in de markt zetten en daar maar één groep mensen op te zetten. Dan zeggen we van: dit jaar doe je deze brug, volgend jaar die, enzovoort. Dan leer je van de voorgaande fouten. Dat kan veel schelen. Dick Schaafsma: Daarnaast kun je ook aan strategieën denken. Ik noem het altijd 'de leasemaatschappij strategie'. Waarbij je zegt van: we gaan niet zoveel herberekenen, want het kost allemaal veel mensen en tijd. Je kunt ook besluiten voor de meer simpele bruggen na 80 procent van zijn levensduur. Dus als ze voor 100 jaar ontworpen zijn dan zeg je na 80 jaar van: we slopen ze en we vervangen ze door iets anders. Dat is voorspelbaar. Dat is prettig. Dat kun je goed plannen en het is goedkoper. Je hoeft daar minder onderhoud op te plegen, want je weet dat ze niet tot het uiterste gaatje hoeven te gaan. Dus dat scheelt en het scheelt ook mensen, maar het kan wel duur zijn. Dick Schaafsma: Je weet zelf dat niet iedereen een lease auto heeft, omdat het voornamelijk aan de dure kant is. Het is niet voor niks dat lease maatschappijen daarvoor kiezen, want zij willen dat hele proces van garages en in onderhoud doen voorkomen. Bij leasen hoort ook een goede tweedehandse handel. Als jij besluit om alles na 80 jaar te vervangen dan zullen er een heleboel bruggen zijn die nog prima voldoen. Daar zou je een Bruggenbank voor moeten ontwikkelen. Botte Jellema: Precies. Dick Schaafsma: Daarnaast kun je kiezen voor een andere uiterste en dat noem ik altijd 'de koelkast strategie. Er is niemand die een koelkast of wasmachine vervangt voordat die echt bezwijkt. Het enige wat je dan wenst is dat er een winkel is waar je binnen twee dagen een koelkast of een wasmachine kan aanschaffen. Botte Jellema: Zeker bij een brug, want dan moet je meteen. Dick Schaafsma: Voor deze brug zou dat betekenen, misschien niet twee dagen, maar denk dan dat je binnen een half jaar hier een nieuwe brug kan leggen. De enige manier waarop je dat kan doen is dat je reserve bruggen ergens hebt liggen, zodat je deze weghaalt en snel een nieuwe brug kan neerleggen. Botte Jellema: Dat hebben we niet toch? Dick Schaafsma: Nee, dat hebben we nu zeker niet. We kennen dat principe wel, zoals de Bailey achtige bruggen bij defensie. Er zijn wel methodes om snel een nieuwe brug ergens neer te leggen als we hier. Wat we willen voorkomen is dat deze brug langdurig afgesloten is voor vrachtwagens. Dan vind ik dat een half jaar ongeveer het maximum is, dus binnen een half jaar moet daar een nieuwe brug kunnen liggen. Dat kan alleen maar als je bruggen op voorraad hebt. -: Verkeersinformatie Eric Evengroen: Eric Evengroen: De A7 Den Helder richting Zaanstad bij de werkzaamheden bij Purmerend doe je daar nu een kwartier langer over. Meer vertraging bij de werkzaamheden op de A12 Den Haag richting Utrecht. De file begint inmiddels bij Rijswijk en tussen Rijswijk en De Meer staat 11 kilometer met. Botte Jellema: Een brug die al aangepakt wordt is die in de A7 over het Noordhollandsch Kanaal bij Purmerend. Zwaar verkeer mag er niet overheen en het overige verkeer heeft te maken met minder en versmalde rijstroken. Het leidt tot files. Dat is één project en we moeten dus naar 50 per jaar. Hoeveel last gaan wij als simpele autorijdertjes hiervan krijgen? Dick Schaafsma: Dat is een hele goede vraag. Tot voor kort werd er niet zoveel hinder geaccepteerd, maar je ziet al een beetje een kentering komen. Bij de A7 bij Purmerend op dit moment waar mensen het schoorvoetend accepteren dat je daar langdurig in de file staat voor een lange periode. Bij de A12 sta ik elke dag drie kwartier in de file als ik naar mijn werk moet gaan. Ik kan me niet heugen dat de mensen dat. Het lijkt dat we ons beseffen dat dit misschien wel de toekomst wordt, omdat we vaker hinder zullen ondervinden van de werkzaamheden die eraan zit te komen. Niet alleen van bruggen. Rijkswaterstaat heeft meer essets dan bruggen. We hebben ook nog tunnels en sluizen. Dat zijn niet alleen auto's die straks in de file staan, maar ook schepen en misschien de treinen. Botte Jellema: Het vrachtverkeer. We zijn een transport land, dus het is niet onbelangrijk allemaal. Dick Schaafsma: Wil je een langdurige oplossing voor vinden dan ontkom je er niet aan dat je daar hinder van zal ondervinden. Botte Jellema: Dit moet je uitleggen aan het publiek? Dick Schaafsma: Ja, maar zover zijn we nog niet. Botte Jellema: Wat is het volgende wat op je agenda staat? Dick Schaafsma: We hebben gisteren een overleg gehad over beweegbare bruggen. We hebben er minder van, maar de storingen daarvan hebben veel impact. Niet alleen voor het wegverkeer, maar ook voor het waterverkeer, dus dat is al een belangrijke keuze die je moet maken. Wie mag de meeste hinder ondervinden van een beweegbare brug die we gaan vervangen? Bij beweegbare bruggen heb je zoiets als een kettingreactie. Als je begint met het dek dan blijkt opeens het bewegingswerk niet meer te voldoen. Omdat het bewegingswerk groter moet worden moet die kelder waar alles in staat uitvergroot worden. Het kan met een klein dingetje beginnen en opeens blaast het zich op naar een gigantisch project. We zijn een beetje aan het nadenken: a, hoe kunnen we daar meer in standaardiseren, zodat als je iets vindt dat je altijd dezelfde beslissingen gaat nemen. Meer standaardiseren en uniformeren zou ons kunnen helpen om ervoor te zorgen dat we minder mensen en geld nodig hebben. We beginnen met twaalf beweegbare bruggen. Botte Jellema: Dus dat zit er in ieder geval aan te komen? Dick Schaafsma: Ja. Er is nu al een cluster van twaalf bruggen, dus een bos bruggen gemaakt die we in één keer gaan aanpakken. Niet allemaal tegelijk, maar na elkaar. Het is de bedoeling dat dat in drie contracten komt en dat we ze zo in de markt zetten. Dat wil niet zeggen dat we elke keer voor iedere brug een apart projectteam en een aparte aannemer hebben met aparte hinder gedachtes erover. Nee, we gooien er drie op elkaar en zeggen. Botte Jellema: Dit team erop en dit team wat het doet. Dick Schaafsma: Exact. Een team en één aannemer. We zullen zeggen van: als je het bij die eerste brug zo doet dan gaan wij erbovenop zitten om dat kwaliteit goed te borgen, maar bij nummer twee gaan we wat minder zetten. Bij nummer drie misschien helemaal niet meer onder de voorwaarde dat je het op dezelfde manier doet met wat aanpassingen van wat bij brug nummer één fout is gegaan. Botte Jellema: Wat wordt er precies in werking gesteld mocht vanavond of morgen dit dek ineens een halve centimeter naar beneden vallen? Dick Schaafsma: Ik kan je nu al zeggen: "Het gebeurt op vrijdagmiddag om vijf uur." Botte Jellema: Uiteraard. Dick Schaafsma: Je lacht erom. Over het algemeen merken wij dat de beheerders en de inspecteurs zeggen van: dit durven we niet over het weekend heen te tillen. Dus het is handig dat we vrijdagmiddag iemand bellen van het hoofdkantoor van: hier is iets mis en kunnen we hiermee wachten tot maandagochtend? Meestal niet. Als het zover is dan kunnen we daar niet op wachten. Wat was je vraag ook alweer? Botte Jellema: Op vrijdagmiddag om vijf uur valt deze een halve centimeter naar beneden. Dick Schaafsma: Er is al een draaiboek als het goed is die klaar ligt, want als deze drie centimeter naar beneden komt dan vliegen de scheuren in het asfalt. Dus er is een draaiboek dat de vrachtwagens eraf moeten en dat we controleren of het allemaal wel veilig is. Daarna wordt de vraag gesteld: kan het personenverkeer er overheen? Moeten we niet die scheuren met asfalt weer gaan bedekken? Er is in ieder geval een draaiboek voor. Dat draaiboek was er ook al toen de steunconstructie er nog niet onder was, want toen was het wel eng. Het dilemma wat hier altijd speelt is: constructieve veiligheid en een brug die naar beneden kan vallen tot verkeersveiligheid. Wij kunnen deze brug wel afsluiten, maar dit verkeer gaat z'n weg zoeken op plekken waar je ze niet wilt hebben, omdat het. Botte Jellema: Het strand, A9, etcetera. Dick Schaafsma: Omdat het verkeersonveilig is. Ik zeg altijd van: constructieve veiligheid staat in de wet waar je je aan moet houden en dan moet je met bevoegd verzag van overtuigen. Ik denk dat we Amsterdam er wel van kunnen overtuigen dat in deze specifieke situatie de grenzen een beetje moeten opzoeken als het toelaten van vrachtverkeer betreft. Om te voorkomen dat ze zich mengen in het overige verkeer met kinderen op fietsen. Stel je voor dat een vrachtwagen een kind aanrijdt in de stad terwijl wij deze A10 afgesloten hebben voor vrachtwagens. Je kunt het bijna niet beargumenteren. Botte Jellema: Wat een razend interessante kwestie is dat en wat ingewikkeld! Dick Schaafsma: Gelukkig ben ik een adviseur en hoef ik het besluit niet te nemen. Ik hoef alleen duidelijk te maken wat de risico's zijn. Het besluit wordt genomen door de mensen die daarvoor betaald worden en voor geleerd hebben. Het is onze taak om goed uit te drukken in cijfers of in risico's van. In dit geval kan het vrachtverkeer er nog wel overheen gaan, maar zorg dat je een goed draaiboek hebt mocht het toch een beetje fout gaan. Zorg dat het een korte periode is, dus zet hier alsjeblieft zo snel mogelijke een stut constructie onder. Dat hebben wij geadviseerd en dat is gebeurd. Botte Jellema: Die staat er. Dick Schaafsma: Dat is een pak van hard. Botte Jellema: Ja? Dick Schaafsma: Ja. Botte Jellema: Wat goed. Dick Schaafsma: Net zoals bij Purmerend, want dat is ook een pak van mijn hart. Daar was ik ook bij betrokken en dat we zeggen van: dit is niet goed. Het probleem is dat deze brug hier ook al een poosje ligt. Veel gebruikers van deze brug die denken van: we konden gisteren nog er overheen rijden met mijn vrachtwagen, dus morgen kan het ook nog. De mensen zijn niet zo goed in risico denken. De kans is klein dat hier iets fout gaat, maar de effecten zijn gigantisch als het eenmaal fout gaat. Daar hebben wij wel mee te maken. Botte Jellema: Dank je wel voor dit inkijkje in hoe dit werkt met die stutten, bruggen en wat er allemaal achter zitten aan adviezen en redeneringen. Dank je wel Dick. Dick Schaafsma: Graag gedaan. Botte Jellema: Je hoorde Dick Schaafsma adviseur bruggen en viaducten bij Rijkswaterstaat grote projecten en onderhoud. Als je wilt weten waar bij jou in de buurt werkzaamheden gepland zijn, kijk dan op Rijkswaterstaat punt nl onder het kopje 'Wegen'. Je vindt daar een overzicht van de projecten per regio. Dit was een aflevering van de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Als je dit een leuke aflevering vindt laat dan een review en een sterren beoordeling achter in je podcast app. We vinden het ook fijn als je het deelt op sociale media, zodat andere mensen er ook over horen. Bedankt voor het luisteren.

00:00:04 Speaker 1: De proef mei it op grutte skaal wêrom bringen fan seegers yn de Waadsee is ofsletten mei in eksplosieve groei fan het plantsje bij Gryn. 00:00:12 Speaker 3: Een bericht van deze zomer bij Omrop Fryslân, de regionale omroep van Friesland. De proef met het terugbrengen van zeegras in de Waddenzee is bijzonder succesvol. Het plantje groeide explosief bij het eiland Griend. 00:00:26 Speaker 1: Wiene d'r ferliene jier nog sa'n 200.000, no binne d'r mear os in miljoen. 00:00:30 Speaker 3: Vorig jaar waren er nog 200.000 plantjes. Nu zijn het er al meer dan een miljoen. 00:00:35 Speaker 4: Dit is echt super spectaculair, ook wereldwijd. Als ik dit aan collega's vertel, het is wereldwijd een unicum. Er is nergens een zeegrasherstelproject op droogvallende platen die zo succesvol is als hier in de Waddenzee. Dat is echt spectaculair. 00:00:46 Speaker 3: Droombeelden van de omroep laten een ondergelopen zandplaat op de Wadden zien met duizenden groene vlekjes. 00:00:54 Speaker 1: Mei dizze stevige oanrin troch twa universiteiten en Natuurmonumenten, krijt dit project fanút RIjkswaterstaat in ferfolg. 00:01:02 Speaker 3: Het project krijgt een vervolg bij Rijkswaterstaat. Welkom bij de podcast van Rijkswaterstaat. Mijn naam is Bot Jellema. Zeegras: een bijzonder plantje waar Nederland als Waterland een geschiedenis mee heeft. Het verdween vrijwel helemaal uit onze wateren na de aanleg van de Afsluitdijk, maar nu is het terug. Rijkswaterstaat zet zich in voor zeegras met een goede reden. Waarom Rijkswaterstaat dat doet, hoor je in deze aflevering. 00:01:34 Speaker 2: Je zegt net: eigenlijk moeten we afspreken met laag water. Ik heb die getijden ook niet helemaal in mijn hoofd, hoor. 00:01:42 Speaker 5: Nee, ik ben net terug van vakantie. Ik kom uit de tropen en daar heb je natuurlijk helemaal geen getijden of amper. Daar ben je helemaal niet mee bezig. 00:01:49 Speaker 2: Dit is Raven Kamminga. Hij is marienebioloog en werkt bij Rijkswaterstaat als mariene waterkwaliteit adviseur. Hij weet alles van zeegras. Waar zijn we? Kun je dat uitleggen? 00:02:01 Speaker 5: We zijn vlakbij het meest Noordelijke vastelandpuntje van Nederland. 00:02:05 Speaker 2: Ik zag het op de kaart als de Noordkaap. 00:02:07 Speaker 5: Dat heet zo ja. Dat is nog een stukje ten Oosten hiervan. 00:02:11 Speaker 2: We staan zover aan de oostkant dat Schiermonnikoog al heel erg westelijk van ons is. Borkum zien we in de verte al liggen. 00:02:21 Speaker 5: Het eilandje wat je zag is Rottumeroog. 00:02:25 Speaker 2: Waarom hebben we hier afgesproken? 00:02:28 Speaker 5: We hebben hier afgesproken omdat we niet zo heel makkelijk naar Griend kunnen gaan. Dat is natuurlijk een eilandje en onbegaanbaar voor mensen. Daar mogen we niet zomaar komen. Dat is echt afgezet gebied, dus dan zouden we best wel wat moeten regelen om daar te komen. Hier kunnen we naartoe rijden. Hier zijn nog wat laatste velden klein zeegras. Dat is heel bijzonder. 00:02:49 Speaker 2: Hoe diep zit het dan? 00:02:51 Speaker 5: Het valt dus droog. Nu zou het denk ik een metertje zijn of misschien minder. Een halve meter diep. Dat is echt heel ondiep. Dat zijn echt droogvallende soorten, dus soorten die met het getij helemaal droog komen te vallen. Dat is best wel speciaal. Het meeste zeegras op de wereld is allemaal ondergedoken. Zeegras dat altijd onder water staat. Heel weinig mensen, zelfs in de wetenschap, zijn er maar bewust mee dat er ook heel veel zeegrassen zijn die droogvallen. Alleen dat is op heel weinig plekken in de wereld. De Waddenzee is daar samen met wat andere locaties in de wereld best wel uniek in. Dat is ook waarop wij op dit moment kunnen focussen, omdat het zeegras wat onder water zou moeten staan, helemaal uitgestorven is in de Waddenzee. Veel te troebel is nu om überhaupt te kunnen fotosyntheseren. 00:03:38 Speaker 3: Zeegras ziet eruit als gras: het is groen, het heeft sprietjes en het staat met wortels in de bodem. Dat is op zee wel bijzonder, want dat doen niet zoveel planten. In Duitsland zijn grote natuurlijke zeegrasvelden, maar wij hebben nu bij dat eiland Griend het grootste herstelde droogvallende veld ter wereld. Raven noemt het belangrijk dat er weer zeegras in de Waddenzee is te vinden, omdat het een cruciaal ecosysteem op zee is voor een gezonde kustzone. Voor de Nederlandse kust hebben natuurlijke zeegrasvelden het in de afgelopen eeuw moeilijk gehad. 00:04:12 Speaker 5: Ten eerste is het een hele veranderende morfologie van de Waddenzee. Morfologie: wij hebben de Waddenzee flink veranderd als mens. Voornamelijk met de Afsluitdijk, maar ook met alle andere dijken waardoor de stromingen en de ruigheid, de hydrodynamiek flink veranderd is. 00:04:30 Speaker 2: Wij staan op zo'n dijk die we erin hebben gelegd, per slot van rekening. 00:04:33 Speaker 5: Precies. Het grappige is trouwens: veel van onze oude dijken zijn gemaakt van zeegras, dus dat is best wel heel erg bijzonder. Er zit allemaal oud zeegras in die dijk, ook in matrassen en dat soort dingen. Daar kom ik zo meteen nog op terug, En slechte waterkwaliteit. Er was een tijd dat er best wel flinke metalen in het water zaten. Er is ook een heel erge ziekte geweest. Die de hele noordelijke halfrond bijna heeft beïnvloed. Zeegrasziekte, wierziekte noemden ze dat. Wier is natuurlijk een alg. 00:05:07 Speaker 2: Dat had ook zijn effect. 00:05:10 Speaker 5: Dat had ook zijn effect op het zeegras. Dat heeft ervoor gezorgd dat heel veel verdwenen is. Nu heeft het heel veel moeite met terugkomen. Dat kan door allemaal weer verschillende redenen zijn waarom het moeite heeft met terugkomen. Het kan er mee te maken heeft dat de populatie zo klein is dat het zich niet meer goed kan herstellen en dus een hulpende hand nodig heeft. Daarvoor zijn we druk bezig, ja. 00:05:30 Speaker 2: Ja, kijk, daar vliegt een hele? Wat zijn dat? Zeemeeuwen, denk ik? 00:05:47 Speaker 5: Dat weet ik niet meer. 00:05:48 Speaker 2: Ja, ik moet jou niet naar vogels vragen. Sorry. Het zijn er echt duizenden die hier in die kwelders zitten en ik neem aan hier hun voedsel vinden. 00:06:00 Speaker 5: Ja. Het is nu hoogwater, dus ze komen nu als hoogwater vluchtplaatsen heet dat. Ze komen hier rustig en als het weer laagwater is, gaan ze perfect mee met het water weer naar de wadplaten. 00:06:13 Speaker 2: Mooi. De geschiedenis die Nederland heeft met zeegras: ik moest aan Wieringen denken. Ik weet niet waarom, maar op één of andere manier heb ik een keer het verhaal gehoord dat een belangrijk deel van het voormalig eiland Wieringen werd beschermd met zeegras. 00:06:32 Speaker 5: Ja, dat klopt. Wieringen heeft best wel een belangrijke geschiedenis met zeegras. Een van de grootste economie van Wieringen was het boeren van zeegras. Ze gingen met hun boten het wad op en dan gingen ze met seizen bij laagwater, dat was het ondergedoken zeegras dus niet waar we het over hebben gehad, dat was 30 centimeter van de zee stond nog boven het zeegras. Dan stonden ze op de zee, in de zee met hun seizen de bovenkant van het zeegras eraf te maaien. 00:07:03 Speaker 2: Zoals je gewoon gras ook maait. 00:07:04 Speaker 5: Ja, precies. Dat werd echt voor allerlei producten gebruikt. Er werd echt tonnen aan zeegras geoogst. Het mooie was, de wortels bleven zitten, dus het groeide ook weer. 00:07:14 Speaker 2: Waar was het zo geschikt voor? 00:07:16 Speaker 5: Omdat het ook een zoute plant is, kwamen ze er laatst achter dat het antibacterieel was bijvoorbeeld. Het was echt geschikt voor voornamelijk opvulling van allerlei producten, zoals matrassen, kussens, maar ook isolatie bij daken. Voor dijken werd het ook heel veel gebruikt. 00:07:33 Speaker 2: Omdat het een soort stroachtige kwaliteit heeft? 00:07:35 Speaker 5: Ja, zoiets. Ook met zout erdoorheen, maar ik ben geen zeegrasboer. 00:07:45 Speaker 2: Het is inderdaad voor werkelijk van alles gebruikt: in huis, maar ook buitenshuis. Wat je net al zei van die dijk waar we hierop staan. 00:07:53 Speaker 5: Misschien dat het weer helemaal een nieuwe dijk is. 00:07:55 Speaker 2: Ja, dat vermoed ik ook. Hier ligt namelijk nog eentje hierachter. Dat zal de oude dijk zijn in ieder geval. Als je daarin zou graven, in die oude dijk, zou je best kans hebben dat je op zeegras stuit op een gegeven moment. 00:08:10 Speaker 5: Ik heb geen idee welke dijken nu precies gemaakt zijn vanuit welk materiaal. Ik ben zoals ik zei geen kustengineer, maar een mariene bioloog. De kans is zeker aanwezig, absoluut. 00:08:32 Speaker 2: Die kwaliteit van dat materiaal hebben we al. Ik bedoel, nu zullen we het als zodanig niet meer gaan toepassen. Toch wil Rijkswaterstaat graag dat er meer zeegras groeit in het Nederlandse zeewater. Waarom is dat zo belangrijk? 00:08:47 Speaker 5: Zeegras zie ik zelf als één van de grotere pilaren van het kustecosysteem zoals ik eerder zei. In de gematigde zone hebben we dus kwelders, mosselen- en oesterbanken en wij hebben zeegrasvelden. Dat zijn de drie. Die heb je ook in de Tropen, maar dan met koraalriffen en mangrovebossen. 00:09:06 Speaker 2: Het zijn onze koraalriffen. 00:09:09 Speaker 5: Nee, het zijn onze zeegrasvelden. Koraalriffen zijn weer vergelijkbaar met onze oester- en mosselbanken. Het is echt een ecosysteem op zichzelf. Het verandert het landschap net zoals koraalriffen doen, net zoals kwelders doen. Dat worden biobouwers genoemd. Daarnaast is het een soort eindindicator voor een goede waterkwaliteit. Net zoals we in het binnenland otters hebben bijvoorbeeld: als er een otter kan leven, dan is de waterkwaliteit wel in orde. Dat moet wel zo zijn. Met zeegras is dat eigenlijk ook zo. Zolang dat er nog niet staat, betekent het dat we toch nog wel werk aan de winkel hebben. Daarnaast is zeegras op zichzelf weer heel goed voor de waterkwaliteit. Als je het eenmaal hebt, houdt het die waterkwaliteit best wel in stand. Het heeft dan heel veel, zoals we in de wetenschap zeggen: ecosysteemdiensten. Het levert namelijk schuilplekken op voor vis, een kraamkamerfunctie voor vis. Kokkels houden bijvoorbeeld erg van zeegrasvelden. Daarnaast verlaagt het die dynamiek waar we het eerder over hadden. Wat nu misschien die rijsthouten dammen hier doen. Als je eenmaal een heel groot zeegrasveld hebt, zorgt het zeegras zelf dat de waterkracht afneemt waardoor ook sediment, zand en slib zinkt. 00:10:19 Speaker 2: Gewoon omdat het water daar weerstand heeft van wat daar groeit en daardoor minder stroming, of in ieder geval die stroming wat afgeremd wordt. Waardoor in troebel water deeltjes kunnen bezinken op die plek, die op de grond komen te liggen en langzaam maar zeker omhoog bouwen. 00:10:40 Speaker 5: Ja. 00:10:41 Speaker 2: Dat is dat biobouwen waar je het over had. 00:10:43 Speaker 5: Ja, precies. Dat is het biobouwen waar ik het over had. Daarnaast heeft het nog een misschien wel meest relevante kwaliteitseigenschap op dit moment: dat het bijna 30 keer zoveel veel CO2 opneemt als normale bossen. 00:10:57 Speaker 2: 30 keer zoveel? 00:10:59 Speaker 5: Ja. Dat komt omdat zij al het CO2 in de bodem stoppen. Bij bossen, als het donker is, gaat het allemaal weer in de lucht. 00:11:06 Speaker 2: En in het hout, geloof ik. 00:11:08 Speaker 5: Ja, precies. 00:11:09 Speaker 2: Hoe doet zeegras dat dan? 00:11:10 Speaker 5: Geen idee. Dat zijn chemische processen. Zij stoppen heel veel van de CO2 in de bodem. Dat zorgt ervoor dat de bodem, dat heeft niet met CO2 te maken en daarom ben ik bang dat ik verkeerde dingen zeg, dan moet ik echt de data erbij hebben. 00:11:26 Speaker 2: Nee, daar ga ik je niet op vast pinnen. 00:11:29 Speaker 5: In ieder geval, stoppen zij heel veel in de bodem. 00:11:35 Speaker 2: Er wordt al vaker gesproken dat oceanen of grote watervlakten in ieder geval CO2 opnemen uit de lucht. Dat zeegras is in staat om het vervolgens uit het water te halen en in de bodem te stoppen. Daar is het vervolgens weer als voeding geschikt voor. 00:11:53 Speaker 5: Ja, daar zitten weer hele andere chemische circulaties aan vast. Zoals ik al zei, er wordt nu onderzoek gedaan naar de symbiose met bijvoorbeeld weekdieren en schelpen die daar in de bodem zitten en daar weer mee te maken hebben. We moeten het nu denk ik niet over de echte details hebben. 00:12:21 Speaker 1: We hebben in de Nederlandse wateren eeuwenlang zeegras gehad. We oogstten het en we verwerkten het. Door de veranderingen in de kustgebieden, niet in de laatste plaats vanwege kustverdediging, was er minder plek voor zeegras. De waterkwaliteit daalde en daarmee was het zeegras nagenoeg uit onze wateren verdwenen. Nu loopt er een project met als doel om te kijken of het lukt om het weer in onze kustwateren te brengen. Een wettelijke motivatie is hier ook voor. Vanuit Europa is er een Kaderrichtlijn Mariene Strategie, wat onder andere gaat over de kwaliteit van het zeewater. Het is mogelijk dat zeegras ons helpt bij het halen van de doelen uit die richtlijn. Het project bleek deze zomer een succes: die miljoen plantjes bij Griend. Bijzonder, omdat het eerder niet zo goed was gelukt. 00:13:09 Speaker 5: Kijk, zeegras heeft al een hele lange geschiedenis van: hoe krijgen we dat nu terug? Al 30 jaar lang wordt er flink wat onderzoek gedaan naar wat de functie daarvan is, waar het belangrijk voor is. Wat ik allemaal nu loop op te dreunen is natuurlijk van jarenlang wetenschappelijk onderzoek van mijn voorgangers. Er is afgelopen 30 jaar heel veel geprobeerd. Vaak waren dat wel wat kortere projectjes van een jaar bijvoorbeeld of dat soort zaken. Men heeft toch wel wereldwijd geleerd dat als je echt een ecosysteem wilt terugbrengen of een soort of een organisme wat bijna uitgestorven is, dat je daar lang en geduldig mee bezig moet zijn. Niet zomaar kan denken: ik ga miljoenen zaadjes hier over het wad uitgooien en dan is het weer terug. Zo simpel werkt het jammer genoeg niet. Afgelopen jaren, sinds 2018 volgens mij, heeft Natuurmonumenten samen met het Waddenfonds en de RUG. 00:14:07 Speaker 2: Rijkswaterstaat neem ik aan? 00:14:08 Speaker 5: Nee, die was er toen nog niet mee bezig. Rijkswaterstaat heeft hiervoor heel veel gedaan met zeegras. Op dit moment, 2018, was Rijkswaterstaat veel meer bezig met de passieve kant van het zeegras. Kijken naar: wat zijn die limiterende factoren? Waarom komt het niet terug? Is er een waterkwaliteit of aspect ervan wat toch niet bezig is? Dat hebben we toen onderzocht, terwijl Natuurmonumenten bezig was op Griend. Zij hebben via adaptief onderzoek, dus elk jaar opnieuw kijken: wat kan er geleerd worden van het voorgaande jaar, hebben zij elk jaar gezaaid. Dat hebben ze vier jaar gedaan. Dat ging telkens beter, beter, beter. Omdat het wel het beste succes was wat Nederland heeft gehad en nu bijna wereldwijd voor droogvallende wadplaten hadden wij zoiets: we moeten hier toch op in gaan grijpen, want hebben natuurlijk maken met belastinggeld. Als je zomaar zaadjes gaat uitstrooien en je krijgt er geen resultaat voor terug, dan kun je dat niet echt goed verantwoorden. Dan moet er eerst meer additioneel onderzoek worden gedaan. Nu is de clou: we kunnen hier op verder bouwen, dus daarvoor hebben we hier op ingegrepen. 00:15:13 Speaker 2: Wat bedoel je met ingrijpen? 00:15:13 Speaker 5: Dat wij het over hebben genomen, het stokje hebben overgenomen. 00:15:19 Speaker 2: Van al die organisaties die ermee bezig waren. 00:15:20 Speaker 5: Precies. Het is ook onze verantwoordelijkheid natuurlijk vanuit Kaderrichtlijn Water. Afgelopen jaar hebben wij het gefinancierd om het door te zetten, omdat wij bezig waren met een opdracht schrijven voor Europese aanbesteding om die enorme opdracht die we tot 2027 nu hebben lopen, voor elkaar te krijgen. Maar dat werk moest doorgaan, dus wij hebben afgelopen jaar dat gefinancierd. De beste leerschool van de afgelopen jaren zijn gebruikt om te zaaien. Toen zijn ze van 207 naar een miljoen plantjes gegaan en van 200 nog wat hectare naar 650 hectare. Dat was echt ongelooflijk. 00:15:55 Speaker 2: Bijna vier keer zoveel. 00:15:58 Speaker 5: Ja. Het groeit al jaren exponentieel. Natuurlijk gaan het op een gegeven moment afvlakken. Het kan geen feestje blijven op zo'n plek, want zo'n plek heeft ook maar een aantal beschikbare ruimte. Wij gaan heel erg inzetten de aankomende jaren op: waar zijn nog meer van dat soort wonderplakken waar we dit soort werk ook weer kunnen realiseren. 00:16:17 Speaker 2: Wonderplekken, mooi. Ben je er geweest? 00:16:19 Speaker 5: Ja. Ik ben er en paar keer geweest. Toen ik nog student was heb ik daar aan meegewerkt als vrijwilliger. 00:16:27 Speaker 2: Als planter? 00:16:27 Speaker 5: Ja, bijvoorbeeld. Ik heb ook donormateriaal verzameld in Duitsland. 00:16:33 Speaker 2: Hoe werkt dat? Dan ga je naar Duitsland om zeegrasstekjes te halen? 00:16:37 Speaker 5: Ja, zaadjes. Voor groot zeegras pak je de bladeren en voor klein zeegras moet je echt op je knieën en bijna met je gezicht in het wad. Die zaadjes zijn zo zijn. Je bent een heel weekend lang aan het plukken. 00:16:52 Speaker 2: Plukken, ja. Dan moet het ook nog gezaaid worden. 00:16:55 Speaker 5: Dat klopt en omdat wij voor klein zeegras nog niet heel ver zijn met echt het uitpuzzelen van de beste herstelmethode. Voor groot zeegras zijn wij best wel ver. Dan wordt het opgeslagen in de winter en gaat er een kuurtje overheen, omdat er natuurlijk van die schimmelziektes in kunnen zitten. 00:17:13 Speaker 2: Dat klinkt als landbouw. 00:17:14 Speaker 5: Ja, dat is hetzelfde. Daar hebben planten in het water ook mee te maken. Dat wordt de hele winter opgeslagen en in februari, in het begin van het voorjaar, wordt dat inderdaad gezaaid. 00:17:26 Speaker 2: Heb je dat ook gedaan? 00:17:27 Speaker 5: Het zaaien zelf niet? Nee. 00:17:29 Speaker 2: Ben je op Griend geweest toen die plantjes daar begonnen te groeien? 00:17:33 Speaker 5: Ja. 00:17:34 Speaker 2: Ertussen gezwommen? 00:17:36 Speaker 5: Nee, je kunt er lopen. 00:17:38 Speaker 2: Ja, natuurlijk. Het valt droog. Hoe was het om daar te lopen tussen dat zeegras? 00:17:45 Speaker 5: Toen het echt op zijn volle glorie was, was het wel heel bijzonder. Als je dan ook eerst naar Duitsland bent gegaan en ziet hoe die velden er bij zouden moeten liggen en dat we dat nergens in Nederland echt hebben. Als je dan daar bent en dat succes ziet, daar word je wel warm van. Dan denk ik: dit is toch wel heel erg mooi. En gelijk denken aan de toekomst: dit moet verder. 00:18:14 Speaker 2: Wat zijn jouw ambities, of in ieder geval die van Rijkswaterstaat, met het kleine en het grote zeegras? 00:18:19 Speaker 5: Wat op Griend is bereikt, ik zou echt heel blij zijn als we dat op zijn minst, één andere locatie zou ik wel heel erg tof vinden, maar twee zou mijn ambitie zijn. Dat op twee andere locaties nog te kunnen realiseren. Dat zou echt heel mooi zijn. 00:18:40 Speaker 2: Heb je contact met je Duitse collega's? Ik bedoel, de Waddenzee is natuurlijk een aaneengesloten gebied tot Denemarken. 00:18:48 Speaker 5: Daar wordt natuurlijk altijd in de trilaterale Waddenzee heel erg over gesproken. Daar ben ik zelf nog niet, ik ben werk nog te kort voor Rijkswaterstaat om daarmee bezig te zijn geweest. Ik ben nu bijna drie jaar bezig. Sowieso de veteranenexperts hebben natuurlijk al die contacten. Degenen die nu de opdracht gaan uitvoeren tot 2027 hebben hele nauwe contacten. Wat wel grappig is: je kunt wel naar Duitsland gaan om daar zeegras te halen, maar als jij hier het grootste veld van de Waddenzee hebt liggen, kan dat natuurlijk niet. Dan moeten we aan alternatieven gaan denken: kunnen we niet misschien een stukje van Griend zelf weer oogsten en dan weer gaan planten? 00:19:27 Speaker 2: De Duitsers de zaadjes weer terugbrengen? 00:19:30 Speaker 5: Ja, precies. Er is elke tijd een flinke discussie tussen wanneer moet je de natuur zijn gang laten gaan en wanneer moet je het loslaten? Daar hebben we allemaal mee te maken. Voor zeegrasherstel zien we wereldwijd, er zijn analyses uitgevoerd dat langjarig, bijna tot wel elf jaar bezig zijn, het meest blijvend succes waarborgt. Dan krijg je daar inderdaad soms vragen: gaat het niet woekeren en kan dat als bijna een invasieve soort gaan dienen? Dat is absoluut niet het geval, want het is een inheemse soort die al sinds dat wij hier zijn gaan settelen als mensen, hier aanwezig was. 00:20:10 Speaker 2: Anders gaan we het gewoon weer maaien, toch? 00:20:13 Speaker 5: Precies. Dan ga je het weer maaien en gebruiken voor allemaal producten. Dat kan geen kwaad. 00:20:20 Speaker 2: Stel: het slaat echt aan en de Waddenzee wordt één grote, groene vlakte. Tenminste zo zie ik dat op een gegeven moment voor mij. Je zei: "Het heeft een zuiverende werking, het heeft een zekere waterkwaliteit nodig om te kunnen groeien, maar het heeft echt een zuiverende werking." Zou de Waddenzee een schonere zee kunnen worden? 00:20:44 Speaker 5: Als dat het geval is wat je net beschrijft: absoluut. Dat is geloof ik bijna wetenschappelijk al bewezen dat zeegras dat doet. 00:20:54 Speaker 2: Het is ook goed voor de diertjes die er leven, de vissen? 00:20:57 Speaker 5: Ja, alles. De hele biodiversiteit. Dat is altijd een maatstaf die iedereen heel graag gebruikt. Zeker voor de biodiversiteit is dat goed. De wetenschappers hebben nu al gezien op Griend dat het zeegrasveld al 30 procent meer soorten heeft dan het zand daarnaast. De hele Waddenzee groen? We hebben helemaal niet de sleutelfactoren voor überhaupt dat ondergedoken zeegras. Als je echt de hectares wilt maken zoals het vroeger was: honderdduizenden hectares, dan hebben we die sleutelfactoren nodig. Dat is nog echt een grote puzzel. Dan moeten we echt kijken: is dat realistisch? 00:21:36 Speaker 2: Als ik het zo hoor, zal het aan jou niet liggen. 00:21:40 Speaker 5: Nee, absoluut niet. Met dat droogvallende absoluut ook niet. Als we dat kleine zeegras terug kunnen krijgen wat meerjarig is, wat we hier hebben staan en nu nog niet helemaal kunnen zien, dan heb je sowieso al een schat aan soortenrijkdom en verbetering van de waterkwaliteit. 00:22:13 Speaker 3: Je hoorde Raven Kamminga: mariene bioloog en mariene waterkwaliteit adviseur bij Rijkswaterstaat. Dit was een aflevering van de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Bedankt voor het luisteren.

00:00:04 Botte Jellema: Je luistert naar de podcast van Rijkswaterstaat en deze aflevering gaat over het ontstaan van onze snelwegen. Mijn naam is Botte Jellema en ik ben in Zoetermeer, vlakbij de A12, samen met Bert Toussaint. Bert is historicus bij Rijkswaterstaat. In de twintigste eeuw zijn de snelwegen in Nederland aangelegd en daar weet Bert alles van. 00:00:25 Bert Toussaint: We staan nu op het plekje waar het eerste stukje autosnelweg in Nederland is aangelegd en dat is geopend op 15 april 1937. Dus meer dan 75 jaar geleden. 00:00:39 Botte Jellema: Wat was het traject? 00:00:40 Bert Toussaint: Tussen Voorburg en Zoetermeer. 00:00:43 Botte Jellema: Dat begon hier. Is de plek waar we nu staan ook daadwerkelijk de plek waar die weg heeft gelopen? 00:00:52 Bert Toussaint: Het tracé van toen is nog precies hetzelfde als het tracé van nu. 00:00:57 Botte Jellema: Als we nu hier naar buiten kijken op de A12, zien we dan nog steeds ongeveer wat we toen zouden hebben kunnen zien als we op deze plek waren geweest? 00:01:06 Bert Toussaint: Een aantal elementen zie je nog terug, met name de gescheiden rijbanen, die zijn toen al aangelegd. We hebben hier zes rijstroken. Dat is veranderd want we zijn begonnen met vier rijstroken. Wat wel weer hetzelfde is - althans, als je er even goed naar kijkt - dat zijn de ruimtes die we nu vluchtstroken noemen. Die zijn toen aangelegd, maar dan als parkeerstroken. 00:01:39 Botte Jellema: Dat deed men ook, parkeren? 00:01:42 Bert Toussaint: Dat deed men. Dat was voor de recreatie en dat is iets typisch Nederlands. We hebben daar een Nederlands tintje aan gegeven. Verder zien we verkeersverlichting, die was er toen nog niet. We zien ook vangrails - Rijkswaterstaat noemt dat geleiderails - die waren er ook nog niet. Dat was een open berm en is allemaal later toegevoegd. 00:02:08 Botte Jellema: De gescheiden rijwegen waren er wel, maar toen twee rijbanen de ene kant op, twee rijbanen de andere kant op en een stuk gras ertussen. Daar moet je nu niet meer aan denken, maar dat heeft misschien te maken met een ander groot verschil: dat er ongeveer elke seconde hier een auto voorbijkomt. 00:02:27 Bert Toussaint: Er waren toen veel minder auto's dan nu. In 1920 reden er 15.000 auto's rond in Nederland, maar dat begon al heel snel toe te nemen. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog waren dat er 90.000. Maar goed, dat is een fractie van nu, want nu zijn er meer dan acht miljoen. 00:02:50 Botte Jellema: Als mensen mij nu zouden vragen: wie heeft de autosnelweg bedacht? Dan zou ik als leek meteen komen met de Autobahn in Duitsland en zou de naam Hitler vallen. Hoever zit ik er dan naast? 00:03:06 Bert Toussaint: Dan zit je er toch wel naast, want Hitler was niet de bedenker. Hij liet zich dat graag aanleunen geloof ik. Wel is het zo dat Hitler het potentieel van de Autobahn onmiddellijk herkende en opdracht gaf om een heel groot autosnelwegennet te ontwikkelen, maar hij was niet de eerste. 00:03:34 Botte Jellema: Kun je ons even meenemen naar hoe die snelweg van 1937 tussen Voorburg en Zoetermeer is ontstaan? 00:03:44 Bert Toussaint: We hadden al sinds 1927 een rijkswegenplan. Dat was al een hele nieuwe aanpak doordat je een plan maakt voor heel Nederland. Je wilde doorgaande rijkswegen gaan maken, verbeteren en onderhouden door heel Nederland heen. Daar kwam nog een tweede grote vernieuwing overheen en dat was die autosnelweg. De autosnelweg is bijzonder, omdat die alleen toegankelijk is voor motorvoertuigen, maar ook omdat hij gescheiden rijbanen ongelijkvloerse kruisingen heeft. Dus je kan alsmaar doorrijden. Daar is veel over gediscussieerd, maar uiteindelijk heeft de autosnelweg het gewonnen, omdat men zag dat die veel meer verkeersveiligheid bood. Als je geen langzaam verkeer hebt, kun je veiliger rijden en als je alleen ongelijkvloerse kruisingen hebt, is dat goed voor de veiligheid. Dat was een heel belangrijk argument om te beginnen met die autosnelwegen. 00:04:46 Botte Jellema: Waar reden de auto's in 1937 overheen? 00:04:51 Bert Toussaint: Toen dit eerste stukje snelweg geopend werd, reden ze vooral over beton en hier en daar een stukje klinkerweg. Beton was een helemaal modern en nieuw materiaal. Dat leek sterk genoeg en die klinker - dat klinkt vreemd - werd vooral gepropageerd om de baksteenindustrie een duwtje in de rug te geven. 00:05:20 Botte Jellema: Dat was een oer-Hollands product. 00:05:22 Bert Toussaint: Dat was een oer-Hollands product en we zaten toen midden in de crisis. Hollandse producten werden overal aangeprezen. 00:05:30 Botte Jellema: Ik kan me niks voorstellen bij een snelweg die uit klinkers bestaat. Hoe snel werd er gereden? 00:05:37 Bert Toussaint: Dat begon behoorlijk toe te nemen, een kilometer of tachtig kon je wel al rijden. 00:05:45 Botte Jellema: Toch wel? 00:05:45 Bert Toussaint: Dat was behoorlijk snel, zeker voor die tijd. 00:05:50 Botte Jellema: Haalden auto's dat toen? 00:05:53 Bert Toussaint: Ja, er waren auto's die dat konden halen. 00:05:55 Botte Jellema: Was dat een maximumsnelheid? 00:05:56 Bert Toussaint: Nee, die bestond nog niet. Heel lang heeft er helemaal geen maximumsnelheid bestaan. Die is pas ingevoerd door het Kabinet-Den Uyl in 1973. 00:06:07 Botte Jellema: Even een uitstapje naar de jaren 70: uit mijn hoofd, de statistieken voor het aantal verkeersslachtoffers waren. waanzinnig. 00:06:18 Bert Toussaint: Ja, 3200 verkeersdoden. Dat was echt waanzinnig. 00:06:22 Botte Jellema: Ongeveer vier keer wat we nu hebben. 00:06:24 Bert Toussaint: Dat is bijna vijf keer wat we nu hebben. We zitten nu boven de 600 en toen was dat dus bijna vijf keer zoveel. 00:06:35 Botte Jellema: Als we in 1937 hier in Zoetermeer waren geweest, hadden we gekeken op een snelweg in de zin van: gescheiden rijstroken, twee rijbanen elke kant en een middenberm met alleen maar gras, wat misschien niet de meest veilige manier is om motorvoertuigen die elkaar met 80 kilometer per uur passeren uit elkaar te houden als er wat misgaat. Wat is er sindsdien gedaan als het gaat om de veiligheid? 00:07:08 Bert Toussaint: In 1937 was het rijbewijs al ingevoerd. Dat bestond al tien jaar. Dat was de eerste maatregel. Je moest wel competente bestuurders hebben. Dat idee was er zeker wel, maar verder was er niet zo veel meer. Pas midden jaren 60 komt de vangrail -of de geleiderail - uit Duitsland, die is in West-Duitsland ontwikkeld. Er komt ook verlichting, wat ook meer veiligheid brengt. In de jaren 80 en 90 krijg je een ander soort asfalt: het open asfalt beton. Dat is wat poreuzer, waardoor het water niet blijft liggen maar beter afstroomt. Er wordt steeds meer toegevoegd aan die snelweg om hem nog veiliger te maken en dat eindigt dan voorlopig met die matrixborden die files aangeven en het verkeer kunnen reguleren als het heel erg druk wordt. 00:08:15 Botte Jellema: Maar in de laatste plaats waarschuwen: pas op, het staat hier verderop even stil. 00:08:20 Bert Toussaint: Precies. Het instellen van die bekende snelheidsbeperkingen voor de weg op die matrixborden, gebeurt vanaf de jaren 90. 00:08:29 Botte Jellema: En de maximumsnelheid. 00:08:39 Bert Toussaint: De maximumsnelheid op de autosnelwegen is pas in 1973 ingesteld door minister Westerterp. De verkeersgordel werd toen ook verplicht gesteld. Naast een aantal maatregelen, heeft dat veel gedaan om het aantal verkeersdoden terug te brengen. 00:08:58 Botte Jellema: We weten dat de snelwegen veel kosten, maar toen dat helemaal uit het niets gebouwd moest worden, was dat hartstikke duur. 00:09:07 Bert Toussaint: Dat was een heel heet hangijzer: hoe moet je zo'n peperduur systeem financieren? Uiteindelijk kwam hij met de volgende oplossing: we gaan de koper van auto's belasten met het voertuig bij de aanschaf, en dat voertuig gaan we belasten naar gewicht, wat nog steeds gebeurt. Dat was een belangrijke financieringsbron, maar daar kwam nog een tweede bij. Dat was een heel saillant punt: fietsers - of rijwielen, zoals men toen zei - werden ook belast. Die moesten meebetalen - nogal fors - aan dat wegensysteem. 00:09:57 Botte Jellema: Wat was de fietsbelasting toendertijd? 00:10:00 Bert Toussaint: Die fietsbelasting was een paar gulden, maar die guldens waren wel andere euro's dan nu. Het was sowieso een nogal pijnlijke maatregel voor zeker de kleine man. Fietsen kwamen toen al zeer massaal voor in het verkeer. Het was heel populair aan het worden. Vooral de linkse partijen hadden daar veel moeite mee. Toen heeft men een typisch Hollands compromis gevonden: fietsers moeten meebetalen, maar dan krijgen ze een heleboel fietspaden voor terug. Toen zijn er naast die wegen ook fietspaden aangelegd. 00:10:38 Botte Jellema: Zo is het fietspad ontstaan? 00:10:40 Bert Toussaint: Nee, het fietspad bestond al, maar zo heeft het aanleggen van fietspaden wel een impuls gekregen. 00:10:46 Botte Jellema: Is dat hier ook gebeurd tussen Zoetermeer en Voorburg? 00:10:49 Bert Toussaint: Ja, je kunt op oude foto's zien dat naast die moderne snelweg een fietspad loopt. 00:10:56 Botte Jellema: Wederom zonder een vangrail ertussen? 00:10:59 Bert Toussaint: Nee, alleen een strookje groen. 00:11:03 Botte Jellema: Je moet het echt van de grond af aan bedenken en opzetten allemaal. 00:11:07 Bert Toussaint: Je moet je bedenken: het was een totaal nieuw iets, een hele grote innovatie waarbij je alles van de grond af aan moet bedenken. Dat is ook in internationaal verband gebeurd, want overal speelde deze problematiek: hoe gaan we de auto goed faciliteren en de vrachtauto net zo belangrijk langzamerhand - een plek geven op de weg? Dan moet je alles bedenken: nieuwe verkeersregels, verkeersveiligheid, wegmaterialen, voorrang, scheiding van verkeerssoorten. Dat is gelukkig in internationaal verband heel goed gebeurd. Dat is een belangrijke reden waarom de verkeersborden in vrijwel alle landen ongeveer hetzelfde zijn. 00:11:56 Botte Jellema: Blauw? 00:11:58 Bert Toussaint: Ja, blauw of verbodsborden die een rode rand hebben, of borden met een bepaalde maximumsnelheid. Al dat soort verkeerssymbolen en signalen zijn internationaal ontwikkeld. Dat is ontzettend handig. Wanneer je van Nederland naar België of Duitsland gaat, snap je de verkeersborden daar, want die zijn bijna hetzelfde. 00:12:25 Botte Jellema: Dus het idee van een rond bord met een rode rand en dan daar iets in, dat soort dingen? 00:12:31 Bert Toussaint: Precies, dat soort dingen. 00:12:37 Botte Jellema: Je kan je nu haast niet voorstellen dat het er anders uit zou zien, maar het is ooit een keer bedacht en bij dat bedenken zijn er allemaal wilde plannen naar voren gekomen. Kan je ons meenemen naar één zo'n variant die men bedacht, maar die het uiteindelijk niet geworden is? 00:12:54 Bert Toussaint: Al vanaf de jaren 20 werden er hele creatieve en gedurfde plannen gemaakt om die autosnelweg te gaan ontwikkelen. Eén van die varianten was: we maken een snelweg op palen tussen Amsterdam en Rotterdam, dwars door de Randstad en het weiland heen, waarmee je in één keer van A naar B kan rijden. Dat was een particuliere lobby en die heette de Nederlandse Vereniging voor Autosnelwegen. Daar waren aannemers, mensen van Rijkswaterstaat en de ANWB bij betrokken. Dat was een denktank die dat soort zeer gedurfde plannen ging ontwikkelen. Die autoweg op palen was een eyecatcher en trok alom de aandacht, maar heeft het niet gehaald. 00:13:51 Botte Jellema: Waarom heeft dat het niet gehaald? 00:13:53 Bert Toussaint: Het doorkruiste de plannen van Rijkswaterstaat en dat vond Rijkswaterstaat niet zo'n goed idee. Het was ook erg duur. De kosten waren nogal hoog en men wist niet precies waar dat van betaald moest worden. Er zaten qua realisatie nogal veel haken en ogen aan. Rijkswaterstaat zei: "Laten we eerst maar eens die gewone, verbrede rijksweg uitrollen. Dat is veel verstandiger. Daar hebben we van de Tweede Kamer groen licht voor gekregen. Daar hebben we financiering en een aparte wegenbelastingwet voor. Dat is veel beter en dan kunnen we in het hele land die wegenverbetering doorvoeren." 00:14:47 Botte Jellema: Mooi. Gelukkig maar. 00:14:50 Botte Jellema: Je hoorde een aflevering uit de podcastserie over het werk van Rijkswaterstaat. Bedankt voor het luisteren. Als je deze aflevering leuk of interessant vond, deel hem dan met vrienden, familie en collega's of schrijf een recensie in iTunes, zodat anderen deze serie ook kunnen ontdekken. Alvast bedankt! 3. ontstaan van de snelweg met recensie oproepje.mp3