Historische sluis ontdekt bij dijkwerkzaamheden Marken
Tijdens werkzaamheden aan de dijk op Marken is opnieuw een bijzondere archeologische vondst gedaan. Bij het verwijderen van een deel van de puinfundering stuitte aannemerscombinatie Hof op Marken op resten van een historische sluis.
De vondst biedt nieuw inzicht in hoe de bewoners van Marken in het verleden omgingen met waterbeheer, dijkonderhoud en landbescherming.
De sluis werd gevonden tijdens het verwijderen van de puinfundering tussen de Rozewerf en de vuurtoren. Bij het graven kwamen gemetselde structuren van baksteen en mortel tevoorschijn.
‘Zodra zoiets wordt aangetroffen, leggen de uitvoerders het werk stil en nemen zij direct contact met ons op,’ vertelt Rogier de Groot van archeologisch adviesbureau RAAP. ‘Wij hebben de locatie vervolgens onderzocht en vastgelegd. Het gaat om een constructie die in de dijk zelf is gebouwd.’
Toevalsvondst tijdens onbegeleide werkzaamheden
De ontdekking past binnen het bredere archeologische begeleidingsprogramma bij de dijkversterking van Marken. Het eiland kent immers een lange geschiedenis van strijd tegen het water en veel oudere structuren liggen verborgen in en onder de dijk. Daarom zijn vooraf zeven locaties aangewezen waar mogelijk archeologische resten worden verwacht en waar de werkzaamheden archeologisch worden begeleid.
De sluis werd gevonden in zo’n zone, maar toch was de vondst onverwacht. Net als de eerdere toevalsvondst in 2023 in het water ten zuiden van de Zuidkade van Marken. Daar kwamen tijdens werkzaamheden onverwacht houten planken en een paal aan het licht. Nader onderzoek wees toen uit dat het ging om hout uit het Oostzeegebied van rond 1760/1761: waarschijnlijk resten van een verdronken werf.
Sluis uit de achttiende of negentiende eeuw
De recent gevonden constructie bestaat uit twee tegenover elkaar liggende gemetselde wanden met stevige zijstukken en natuurstenen elementen. In het natuursteen zijn gaten zichtbaar waarin vermoedelijk ooit een houten sluisdeur heeft gezeten. Van die deur is niets meer bewaard gebleven.
‘Op basis van het formaat en de hardheid van de gebruikte bakstenen en het mortel verwachten we dat het om een sluis uit de achttiende of negentiende eeuw gaat,’ aldus Rogier. ‘Het is geen brede sluis, hooguit twee meter, en daarmee zeker te smal voor grote schepen. Waarschijnlijk was de sluis bedoeld voor het gecontroleerd afvoeren of tegenhouden van water. Mogelijk kon er ook een klein vissersbootje doorheen.’
Zorgvuldige vastlegging
De vondst is inmiddels uitgebreid gedocumenteerd. Archeologen pasten daarvoor fotogrammetrie toe: een methode waarbij door middel van honderden foto’s vanuit verschillende hoeken een 3D-model wordt gemaakt van de structuur om zo een nauwkeurig beeld van de constructie te krijgen. Ook is de sluis met GPS ingemeten en zijn de gegevens gekoppeld aan geografische informatiesystemen (GIS).
‘Al deze informatie verwerken we in een archeologisch rapport,’ zegt Rogier. ‘Daarnaast raadplegen we historische bronnen om te kijken of er vermeldingen zijn die aansluiten bij deze vondst.’ Zo hopen de onderzoekers meer te weten te komen over een eerdere dijkversterking of -ophoging waarbij mogelijk het dak van de sluis is verdwenen.
De sluis blijft zitten waar die zit. ‘De archeologische informatie is in elk geval veiliggesteld door de uitgebreide documentatie,’ benadrukt Rogier.
Waardevolle aanvulling op de geschiedenis
Hoewel sluizen in Nederland vaker voorkomen, is deze vondst voor Marken bijzonder. De sluis vormt een tastbaar onderdeel van de waterstaatsgeschiedenis van het eiland en laat zien hoe bewoners zich eeuwenlang probeerden te beschermen tegen een soms woeste Zuiderzee.
‘In de strijd tegen het water zijn in de zeventiende en achttiende eeuw delen van het eiland verloren gegaan. Dit soort waterwerken speelde een belangrijke rol bij het beschermen van het land.’ De vondst draagt daarmee bij aan de verdere reconstructie van de ontwikkelingsgeschiedenis van Marken en vormt een waardevolle aanvulling op het bestaande historische beeld.