De kracht van connectiviteit: waarom Natura 2000-gebieden onmisbaar zijn voor trekvogels

Sommige vogels broeden in een Natura 2000-gebied en trekken daarna naar andere gebieden. Andere vogels broeden elders en brengen juist de winter door in een Natura 2000-gebied. Daarom is het belangrijk dat natuurgebieden goed met elkaar verbonden zijn. Die samenhang, ook wel connectiviteit genoemd, zorgt ervoor dat vogels tijdens hun trek voldoende geschikte plekken kunnen vinden om te rusten, voedsel te zoeken en te overleven.

‘Stepping stones’ door Europa

De Natura 2000-gebieden vormen samen een netwerk van beschermde natuurgebieden dat zich uitstrekt over heel Europa. Voor trekvogels functioneert dit netwerk als een ketting van zogenoemde stepping stones. Dit zijn plekken waar vogels tijdens hun lange reizen kunnen rusten, foerageren en op krachten kunnen komen.

Aangewezen Natura 2000-gebieden zijn een uitgelezen plek om de conditie op te bouwen die ze nodig hebben om te broeden en te trekken.

‘Veel trekvogels leggen jaarlijks enorme afstanden af, soms wel meer dan 10.000 km enkele reis, tussen hun broedgebieden in het noorden en hun overwinteringsgebieden in het zuiden, vaak in Afrika. Zonder voldoende geschikte tussenstops zou deze trek nauwelijks mogelijk zijn, geeft Ruben Fijn, ecoloog bij Waardenburg Ecology aan. ‘Het Natura 2000-netwerk vergroot de overlevingskansen van trekvogels dan ook aanzienlijk.’

Niet alleen belangrijk voor trekvogels

Ook voor veel broedvogels zijn Natura 2000-gebieden van levensbelang. Om succesvol te kunnen broeden, moeten vogels namelijk in een uitstekende conditie zijn. Rust en voldoende voedsel zijn daarbij essentieel.

Veel van onze broedvogelsoorten, zoals de grutto en de visdief, overwinteren in het zuiden, maar keren in het voorjaar terug naar Nederlandse Natura 2000-gebieden om daar te broeden. Ze arriveren vaak vanaf april en blijven tot in de zomer of het vroege najaar. Maar ook andersom zijn er broedvogels uit het hoge noorden, zoals de kleine zwaan en de kanoet, die op hun beurt overwinteren binnen Nederlandse Natura 2000-grenzen.

Het aanwijzen van rustgebieden

Gebieden worden niet zomaar aangewezen als rustgebied. Dit gebeurt op basis van vastgestelde criteria en duidelijke kwalitatieve en kwantitatieve doelen, zoals aantallen vogels, voedselbeschikbaarheid en verstoringsgevoeligheid.

‘Juist hier komt de kracht van het Natura 2000-netwerk tot uiting: verschillende gebieden vervullen verschillende functies in de levenscyclus van zowel trekvogels als broedvogels’, vertelt Fijn.

Een goed voorbeeld is de grote stern. Deze vogel broedt in Nederland in de Deltawateren en op de Waddeneilanden. Maar voor een succesvolle broedcyclus in Europa zijn meerdere Natura 2000-gebieden van belang. Deze soort broedt binnen Natura 2000-gebied Haringvliet en de kuikens worden gevoerd met prooidieren uit Natura 2000-gebied de Voordelta.

Grote sterns verzorgen hun jongen langdurig na het uitvliegen, en de ouders leren hun jongen vissen in de Nederlandse Natura 2000-gebieden Noordzeekustzone en het Friese Front, en daarna in de aangewezen Natura 2000-gebieden in het Duitse en Deense Waddengebied. Aan het begin van de herfst nemen de ouders hun jongen mee op trek naar Afrika en stoppen soms in Natura 2000-gebieden in Frankrijk en het Iberisch schiereiland.

Het gaat niet om 1 gebied, maar om de aaneenschakeling van gebieden, een netwerk dat verschillende functies vervult voor verschillende soorten.

Individueel volgen van vogels

In Natura 2000-gebieden verblijven grote aantallen vogels. Om beter te begrijpen hoe zij deze gebieden gebruiken, is het belangrijk om vogels individueel te volgen. Zo krijgen we inzicht in hun vliegroutes, hun gebruik van rust- en foerageergebieden en hun reactie op veranderingen in de omgeving.

Bij Waardenburg Ecology worden verschillende zeevogelsoorten, zoals bijvoorbeeld grote sterns en kleine mantelmeeuwen, gevolgd met behulp van GPS-zenders. Deze kleine zenders, gevoed door zonnecellen, sturen via 4G vrijwel realtime locatiegegevens door.

Deze methode levert waardevolle kennis op. Zo wordt inzichtelijk welke gebieden intensief worden gebruikt door vogels en waar eventueel knelpunten met de omgeving ontstaan. Deze informatie is essentieel bij ruimtelijke keuzes, zoals bijvoorbeeld de aanwijzing van een locatie van een windpark.

‘Als je in beeld hebt waar de vogels veel foerageren en verblijven op zee, dan kun je ervoor kiezen om de locatie van een windpark daarop aan te passen,’ aldus Fijn. ‘Daarnaast leren we steeds meer over het gedrag van vogels: grote sterns leggen bijvoorbeeld dagelijks makkelijk meer dan 80 km af tijdens hun foerageervluchten,’ vervolgt hij.

Een netwerk met toekomst

Het Natura 2000-netwerk bewijst dat effectieve natuurbescherming niet stopt bij de grenzen van 1 gebied of 1 land. Juist de samenhang tussen gebieden maakt het mogelijk om vogels, en andere planten en dieren, in alle fasen van hun levenscyclus te ondersteunen. Daarmee vormt Natura 2000 een onmisbare schakel in het behoud van biodiversiteit, nu en in de toekomst.