Trend en tegentrend: meer klimaatrechtszaken voor en tegen
Het RWS Trendoverzicht 2026 is weer klaar. Ieder jaar rond deze tijd schrijft het team Strategische Verkenningen een update van de belangrijkste trends en ontwikkelingen in onze omgeving.
Zien we duidelijke bewegingen in een bepaalde richting? Is er iets veranderd ten opzichte van 2025?
Het opstellen van zo’n trendoverzicht vraagt om ‘goed kijken’. Want in reactie op dominante patronen van verandering ontstaan er soms ook krachtige tegentrends. Bijvoorbeeld wanneer groepen die zich niet kunnen vinden in een ontwikkeling steeds meer actie ondernemen.
Rechtszaken voor klimaat
Iets dergelijks zien we in het juridische domein rond klimaatrechtszaken. In het trendoverzicht van 2025 constateerden we dat wereldwijd burgers en milieuorganisaties steeds vaker naar de rechter stappen om naleving van klimaatafspraken en milieunormen af te dwingen.
Het aantal klimaatrechtszaken is sinds het Klimaatakkoord van Parijs in 2015 explosief gegroeid. In Nederland dwong Urgenda de Nederlandse Staat tot een uitstootreductie van 25% in 2020.
Hierna volgde de rechtszaak van Milieudefensie tegen Shell en vanaf 2025 ook tegen ING.
In januari 2026 oordeelde de rechter in een zaak, aangespannen door Greenpeace samen met een aantal inwoners, dat de Nederlandse Staat onvoldoende doet om de inwoners van Bonaire te beschermen tegen klimaatverandering.
Tegenaanval van bedrijven
De laatste jaren zien we dat de fossiele industrie en afhankelijke bedrijven ook steeds vaker juridische instrumenten inzetten tegen voor hen ongunstig beleid.
Dit blijkt bijvoorbeeld uit het groeiend aantal claims van olie-, gas- en mijnbouwbedrijven bij het Internationaal Centrum voor Beslechting van Investeringsgeschillen (ICSID) om kosten van opbrengstdervingen op overheden te verhalen.
Zo eist ExxonMobil sinds december 2023 compensatie van het Ministerie van Klimaat en Groene Groei voor het sluiten van de Groningse gasvelden.
Maar ook bedrijven die in hun verdienmodel sterk leunen op fossiele brandstoffen stappen naar de rechter. Zo probeerden reisorganisatie TUI en branchevereniging ANVR via een kort geding het verbod van de gemeente Den Haag op fossiele reclames, waaronder vliegreizen en cruisevakanties, van tafel te krijgen.
Volgens cijfers van het Grantham Institute werden in 2024 in totaal 226 klimaatzaken ingediend. Daarvan werden in 60 zaken argumenten aangedragen die niet in lijn waren met de klimaatdoelstellingen. Deze kunnen in zekere zin ‘anti-klimaatzaken’ genoemd worden. Een record ten opzichte van voorgaande jaren.
Ook wetenschappers, journalisten en activisten doelwit
De fossiele industrie richt zijn pijlen niet alleen op overheden maar steeds vaker ook op wetenschappers, journalisten en ngo’s. Ze beschuldigen hen van smaad of laster en starten langdurige en intensieve juridische procedures. Vaak met hoge schadeclaims. Doel is om de tegenpartij te ontmoedigen en kritische geluiden te doen stoppen.
Dit soort rechtszaken staat bekend als Strategic Lawsuits Against Public Participation (SLAPP). Een voorbeeld is de zaak tussen Greenpeace en het Amerikaanse pijpleidingbedrijf Energy Transfer, waarbij Greenpeace werd veroordeeld tot een boete van ruim een half miljard dollar.
Wat betekent dit voor beheerder van de fysieke leefomgeving?
Wint de tegentrend aan kracht, dan leidt dat waarschijnlijk tot verdere vertraging van de CO2 reductie. Het klimaat warmt meer en sneller op. Dat vraagt op zijn beurt om meer inspanningen voor klimaatadaptatie.
Bovendien groeit het risico op klimaatschades aan woningen, infrastructuur en landelijk gebied als gevolg van extreem weer. Is het al tijd voor een tegengeluid vanuit de beheerder?
Ben je benieuwd naar het geactualiseerde trendoverzicht van 2026? Neem dan contact op via het contactformulier Strategische verkenningen.