Onder de Gerrit Krolbrug ligt bijna 2000 jaar geschiedenis
In 2020 ontdekte een oplettende bewoner tijdens werkzaamheden bij een flat een verzameling aardewerk van zo’n 2.000 jaar oud. Dit bleek niet zomaar een losse vondst te zijn.
De scherven waren waarschijnlijk afkomstig van een onbekende wierde die vlakbij onder de grond ligt, op de plek waar straks de nieuwe Gerrit Krolbrug komt.
‘We werden gebeld door een inwoner die in een bouwkuip wat aardewerk had zien liggen. Het bleek allemaal te dateren tussen ongeveer 200 jaar voor Christus en 100 jaar na Christus. (late ijzertijd - vroeg Romeinse tijd),’ vertelt Erik Akkerman, gemeentelijk archeoloog bij de gemeente Groningen.
Inmiddels is het vooronderzoek door bureau RAAP aan de Ommelanderzijde van de brug afgerond. Daarbij is de Wierde in kaart gebracht. De verwachting is dat de archeologische opgravingen in 2027 plaatsvinden. Zoals gepland gebeurt dit voorafgaand aan de bouwwerkzaamheden van de nieuwe brug.
De archeologisch adviseur van Rijkswaterstaat, Michiel Huisman, en Akkerman zijn betrokken bij het vooronderzoek om de opgravingen straks goed voor te bereiden. Beide heren kijken uit naar de start van het onderzoek. Want zo'n goed bewaarde wierde, zover landinwaarts en dicht bij de stad, hadden ze niet verwacht.
Wat is een wierde?
Een wierde (in de provincie Groningen), elders ook wel terp genoemd, is een door mensen gemaakte ophoging. Deze werden in de periode voor er dijken waren in het kust- en het rivierengebied gemaakt als bescherming tegen overstromingen.
Als de dreiging van het water groter werd, werden wierden verder opgehoogd of verlaten. De oudste wierden dateren van ongeveer 600 jaar voor Christus.
Op een wierde werd meestal een nederzetting gebouwd, variërend van een kleine huiswierde met 1 enkele boerderij, tot grotere dorpswierden. Ze werden gemaakt met (klei)plaggen die in de buurt uit de grond werden gestoken.
Tijdens de bewoning werden ze vaak uitgebreid met huisafval en mest. Daardoor kan een wierde veel (goed bewaard gebleven) vondsten bevatten. De wierde bij de Gerrit Krolbrug ligt 70 tot 110 cm onder de grond.
Een vondst van bijna 2000 jaar oud
De aanwezigheid van de wierde is een verrassing, want hij is niet meer zichtbaar in het landschap. Nadat de wierde rond het jaar 100 is verlaten, is het gebied afgedekt door Hunzeklei. Deze kleilaag heeft de wierde beschermd tegen allerlei latere menselijke ingrepen, waardoor de wierde uitzonderlijk goed is bewaard.
Alleen de aanleg van het Van Starkenborghkanaal, rond 1930, lijkt de wierde te hebben doorsneden, maar in die tijd is de wierde niet herkend of gemeld.
Inmiddels hebben dijken de zee teruggedrongen, maar die vroegere invloed van het water heeft ook een groot voordeel. De natte kleigrond sluit organisch materiaal, zoals hout, zaden en leer, af van zuurstof. Daardoor blijft het veel beter bewaard. Op zandgronden, zoals op de Hondsrug, vergaat dit soort materiaal vaak veel sneller.
Dat maakt de wetenschappelijke waarde volgens Huisman groot. ‘Wat hebben de mensen gegeten? Wat hebben ze verbouwd? Die aanwijzingen ben je op het zand altijd kwijt. Dat we dat beeld hier kunnen schetsen is grote winst.’ Akkerman vult aan: ‘De omvang van dit onderzoek is voor Noord-Groningen uitzonderlijk.’
Die omvang blijkt uit de verwachte hoeveelheid en variatie aan vondsten. Op basis van het vooronderzoek verwachten archeologen ongeveer 11.000 fragmenten dierlijk botmateriaal, ongeveer 5.000 voorwerpen van steen (keien, maalstenen, klop- en wrijfstenen etc.) en ruim 90.000 scherven aardewerk te vinden in een gebied van ongeveer 150 bij 75 m (11.000 m2).
Leven aan de Hunze: toen en nu
Er is al veel bekend over hoe het leven op de locatie van de Gerrit Krolbrug er 2.000 jaar geleden uitzag. ‘Het was een landschap dat totaal anders was dan nu,’ vertelt Akkerman. ‘De wierde lag in een bocht van de rivier de Hunze, met open vlaktes zonder bomen. Kronkelende riviertjes en regelmatige overstromingen bepaalden het leven van de bewoners.’
Door de wisselende waterstanden was het lastig om gewassen te verbouwen. Ploegsporen op de smalle oeverwal van de Hunze laten wel zien dat de bewoners het land bewerkten. Waarschijnlijk leefden zij vooral van hun vee, zoals koeien en schapen.
Op de wierde stonden waarschijnlijk maar een paar houten huizen. Toch was dat in de IJzertijd al een dorp te noemen, vertelt Akkerman: ‘Groningen bestond pas net en kende ook maar 3 à 4 boerderijen. 10 boerderijen was in deze regio een wereldstad.’
Ondanks alle kennis zijn er nog veel vragen. Zo willen archeologen tijdens de opgravingen onderzoeken of het om 1 grote wierde gaat of om meerdere kleinere die later aan elkaar zijn gegroeid. Daarnaast willen ze erachter komen hoe lang deze plek precies bewoond is geweest.
In plaats van kostbare vondsten, zoals een gouden mantelspeld of een verzameling munten, verwachten de onderzoekers vooral ontbrekende stukjes geschiedenis terug te vinden. Over de bewoning rondom Groningen in de overgang van de Romeinse tijd naar de vroege middeleeuwen (ongeveer 300 tot 600 jaar na Christus) is namelijk nog weinig bekend.
Huisman legt uit: ‘Als je iets vindt uit zo'n zeldzame periode, al is het maar een scherfje, dan kan ons dat iets nieuws leren over de geschiedenis van de stad.’
Archeologie in de praktijk
Voordat de bouw van de nieuwe Gerrit Krolbrug begint, worden eerst archeologische opgravingen gedaan. Dat is wettelijk verplicht op plekken waar belangrijke archeologische resten worden verwacht.
Om het onderzoek goed voor te bereiden, is de wierde eerst in kaart gebracht. Op basis daarvan is een archeologische onderzoeksopdracht opgesteld. In die opdracht staat wat archeologen verwachten aan te treffen en hoe zij het onderzoek dienen uit te voeren.
‘Daarin staat: dit zit in de grond en zo moet je het gaan opgraven,' legt Akkerman uit. ’Verwachten we bijvoorbeeld een waterput, dan gebruiken we een zeef om ook de kleinste vondsten boven te halen.’ Elke laag en iedere vondst wordt zorgvuldig vastgelegd en bewaard.
Het werk van archeologen verschilt vaak van wat mensen verwachten. ‘Ik krijg vaak de vraag: gaan jullie daar dan heel langzaam met een kwastje voorzichtig te werk?’ zegt Huisman.
‘Maar dat gaat niet lukken met de harde bodem van klei. Daarom gebruiken we graafmachines en scheppen om laag voor laag de bodem te onderzoeken. Alleen bij heel bijzondere of kwetsbare vondsten komen dan soms de kwastjes uit de tas.’
Het verleden in beeld
Het archeologisch onderzoek duurt naar verwachting 4 tot 6 maanden en is 1 van de eerste werkzaamheden van de bouw van de nieuwe brug. Het af te graven gebied ligt aan de Ommelandzijde (Ulgersmaweg) waardoor de overlast aan de Korreweg mee zal vallen. Ook de directe omwonenden zullen waarschijnlijk weinig hinder ervaren.
Er worden graafmachines gebruikt die volgens de onderzoekers minder geluid maken dan de gemiddelde scooter die nu over de brug rijdt. Wel ligt de hellingbaan en de fiets-loopbrug aan de Ommelandzijde precies op de plek waar gegraven moet worden. Dit betekent dat vanaf het moment dat hier de werkzaamheden starten, de verbinding voor fietsers en wandelaars vervalt.
De verwachting is vanaf het voorjaar van 2027. Daarna starten werkzaamheden voor de nieuwbouw en is de Gerrit Krolbrug voor minimaal 2 jaar niet beschikbaar. Over de precieze planning volgt binnenkort meer informatie.
Nog voordat de opgravingen beginnen, wordt een deel van de geschiedenis zichtbaar voor bewoners en bezoekers. In Informatiepunt De Verbinding komt een kleine vitrine met vondsten uit het vooronderzoek.
‘Er komt een kleine vitrine waarin we een aantal vondsten laten zien,’ zegt Huisman. ‘Zo kunnen mensen letterlijk en figuurlijk een kijkje nemen in het leven van de eerste bewoners van dit deel van Groningen.’ De vondsten die tijdens de opgravingen worden gedaan, worden na onderzoek bewaard in het archeologisch depot van de gemeente Groningen.
De opgravingen laten zien dat de plek van de nieuwe Gerrit Krolbrug niet alleen een plek van de toekomst is, maar ook een plek met een rijke geschiedenis. Door de combinatie van bijzondere vondsten, de goede staat waarin deze mogelijk bewaard zijn gebleven en het onderzoek dat de archeologen uitvoeren, ontstaat een steeds completer beeld van het leven van 2.000 jaar geleden.
Zo verbindt de nieuwe Gerrit Krolbrug straks niet alleen 2 kanten van de stad, maar ook het verleden met de toekomst.
