Beheer waterkwaliteit rijkswateren

Beheer waterkwaliteit rijkswateren

Onze rijkswateren zijn ingedeeld in watergebieden. Deze gebieden zijn verschillend en vragen ieder om een specifieke aanpak.

Nederland kent 4 internationale stroomgebieden van rivieren: Eems, Maas, Rijn en Schelde (grote rivieren). Daarnaast worden het Waddengebied, de Eems-Dollard, het IJsselmeergebied, de Noordzee, en de Zuidwestelijke Delta aangeduid als belangrijke watergebieden. Al deze gebieden vragen om maatwerk bij het beschermen, herstellen en verbeteren van de waterkwaliteit.

Grote rivieren

rivieren zijn onmisbaar voor vismigratie, scheepvaart en afvoer van water

Al het water dat de Eems, Maas, Rijn en Schelde aanvoeren, stroomt via ons land naar de Noordzee, het IJsselmeer en de Waddenzee. Deze wateren vormen de basis voor het ecosysteem. Grote delen van de rivieren en de bijbehorende uiterwaarden zijn als Natura 2000-gebied aangewezen. Ze zijn belangrijk voor de vismigratie. Grote rivieren zijn daarnaast onmisbaar voor de scheepvaart en afvoer van overtollig water. De mens heeft de rivieren daar optimaal op aangepast. Als gevolg hiervan verdwijnt de natuurlijke dynamiek van het riviersysteem grotendeels en neemt de variatie in leefgebieden sterk af. Ook vangt het kwetsbare ecosysteem de klimaatverandering hiermee onvoldoende op. Bekijk in onderstaande video hoe we bij de IJssel werken aan waterkwaliteit.

Schoon en gezond water is belangrijk. Voor mensen, planten en dieren. In de Europese kaderrichtlijn Water zijn afspraken gemaakt die er voor moeten zorgen dat het water van alle Europese landen van voldoende kwaliteit is en blijft. Rijkswaterstaat voert deze afspraken uit in Nederland. In deze serie laten we voorbeelden zien van maatregelen die we samen met partners nemen om de kwaliteit van ons water te verbeteren. De Gelderse IJssel, een rivier van 125 km lang. Een belangrijke vaarroute met cultuurhistorische waarde. Ook rondom de IJssel wordt hard gewerkt aan de verbetering van de waterkwaliteit. Dat doet Rijkswaterstaat niet alleen. Het samenwerken met de gebiedspartners staat in de aanpak van de IJssel centraal. Samen met de waterschappen Vallei en Veluwe en Rijn en IJssel worden er tientallen projecten gerealiseerd. Ook zijn er samenwerkingen met Staatsbosbeheer en de Koninklijke BLN-Schuttevaer, een belangenorganisatie voor de binnenvaart. De afgelopen tijd zijn er vispassages aangelegd waarmee onder andere gemalen vispasseerbaar zijn gemaakt. Ook worden er geulen in de uiterwaarden gegraven. Op twintig plekken langs de IJssel worden natuurvriendelijke oevers aangelegd. 'Als je de natuur de ruimte geeft is dat zeker bij de natuur langs de rivieren weer heel snel terug in de oude staat. Er zit nog zo veel kracht in de rivieren zaden worden aangevoerd van bovenstrooms dat zie je heel snel weer terugkomen. Prachtig om te zien.' Frank Klinge is beheerder bij Staatsbosbeheer. Door de aanleg van de geulen langs de IJssel verwacht hij een flinke impuls voor de planten en de dieren. Veel natuurliefhebbers, wetenschappers, vissers en groene vrijwilligers zullen hier van genieten. 'Je krijgt weer zandverplaatsingen. Door middel van die zandverplaatsingen krijg je ook weer bepaalde oeverflora. Bijvoorbeeld kroonkruid of doornappel. Die planten kunnen zich verplaatsen door middel van die dynamiek van die ontsteende oevers.' 'Ik denk dat schoon water voor iedereen heel belangrijk is. Het heeft te maken met het feit dat schoon water juist zorgt voor het algemeen welzijn en een grote biodiversiteit van allerlei vormen van leven.' Met het nemen van maatregelen rondom de IJssel houdt Rijkswaterstaat rekening met verschillende belangen. Denk bijvoorbeeld aan de scheepvaart. Koninklijke BLN-Schuttevaer komt op voor de belangen van binnenvaartschippers. Zij maakten zich lange tijd zorgen over de bevaarbaarheid van de IJssel vanwege het ontstenen van de oevers. 'Wij waren vooral bezorgd dat de bevaarbaarheid afneemt. Door oeverafslag kwam er zand en grind in de vaarweg terecht waardoor de navigatie beïnvloed werd. En dat was onze grootste angst.' Uiteindelijk bereikten Rijkswaterstaat en de Koninklijke BLN-Schuttevaer een overeenstemming. De aanleg van natuurvriendelijke oevers gaat door. Rijkswaterstaat treft maatregelen waardoor de bevaarbaarheid in stand blijft. 'Doordat wij intensief samengewerkt hebben, hebben wij van elkaar geleerd. Wij hebben enerzijds geleerd waarom het zo belangrijk is dat die maatregelen genomen worden maar we hebben ook kunnen laten zien hoe belangrijk het is dat die scheepvaart optimaal die vaarwegen kan benutten.' Rijkswaterstaat en gebiedspartners starten naar verwachting in 2016 met de 2e fase. 'Dat betekent dat we op nog meer plaatsen dit soort maatregelen gaan treffen. Daar gaan we ons nu op focussen en de samenwerking in de toekomst ook weer vormgeven.'

In het rivierengebied werken we daarom aan de verbetering van de waterkwaliteit door leefgebieden te herstellen, vissen ruim baan te geven en het water schoon en gezond te houden. Dit doen we bijvoorbeeld door het realiseren van vispassages bij stuwen en sluizen en het ontstenen van oevers, zodat deze een natuurlijkere overgang tussen land en water krijgen. Daarnaast realiseren we nevengeulen en drassige gebieden waar planten en dieren kunnen leven. Ook saneren we vervuilde bodems.

Waddengebied

Met zijn unieke natuur en werelderfgoed-status neemt de Waddenzee een bijzonder plekje in op de lijst van Natura 2000-gebieden. Het gebied is onmisbaar voor vogels die hier broeden, overwinteren of het als tussenstation gebruiken in hun trekroute tussen Afrika en Alaska. ’s Werelds grootste getijdengebied is ook voor de vis onmisbaar als paai- en opgroeigebied. Maar de natuur van het Waddengebied staat onder druk. Zo is het gebied nog steeds uit balans door de afsluiting van de Zuiderzee en de Lauwerszee.

We verbeteren de ecologische waterkwaliteit en de natuur door de oorspronkelijke toestand van kwelders te herstellen, vispassages te plaatsen bij onder meer dijken en dammen, en onderzoek te doen naar de slibhuishouding in de Waddenzee. Ook verzachten we de overgangen van water naar land en van zoet- naar zoutwater. We beheren de kwelders, natuurvriendelijke oevers, geulen en stranden. Daarnaast dragen we bij aan zeegrasherstel en gebruiksbeheer op de Waddeneilanden, waar beheerders bijvoorbeeld (potentiële) broedgebieden afsluiten.

Eems-Dollard

de Dollard is onderdeel van het Werelderfgoed Waddenzee

Het water uit de Eems stroomt in de Eems-Dollard vanuit een open verbinding in de Waddenzee. De Eems-Dollard is een Natura 2000-gebied. De Dollard maakt daarnaast onderdeel uit van het Werelderfgoed Waddenzee. De natuur bij de Eems-Dollard staat bekend om de rijk begroeide kwelders, een enorme vogelrijkdom en een flinke populatie zeehonden. Door de eeuwen heen zijn echter veel kwelders ingepolderd. Daardoor kan het slib dat wordt aangevoerd vanuit zee niet meer bezinken en ontstaat zeer troebel water. Dit heeft als gevolg dat er te weinig lichtinval is onder water en de ontwikkeling van het onderwaterleven verstoord raakt. Ook is er door inpolderingen van leefgebieden weinig over van de oorspronkelijke overgangen tussen land en water en zoet- en zoutwater.

In de Eems-Dollard verbeteren we de natuurlijke waterkwaliteit en maken we de leefomgeving veerkrachtiger, door de water- en sedimenthuishouding structureel te verbeteren. Ook ontwikkelen we leefgebieden langs de kust. Het herstellen van het estuarium (riviermonding bij zee) biedt kansen voor een optimaal bodemleven. Hiermee zorgen we ervoor dat er bijvoorbeeld weer plaats is voor zeegrasvelden en natuurlijke mosselbanken.

IJsselmeergebied

Het IJsselmeer, Markermeer en de randmeren zijn ontstaan door de aanleg van dammen, dijken en inpolderingen. Nederland heeft hiermee een bijzonder gebied: het grootste aaneengesloten zoetwatergebied van West-Europa. In het gebied vertoeven vele soorten water- en moerasvogels. Voor vissen is het een belangrijke doortrekroute van geboortegrond naar opgroeigebied. Maar het ecosysteem vertoont scheuren. De Afsluitdijk en Houtribdijk vormen een obstakel voor vissen en andere dieren die zich moeilijk tussen leefgebieden kunnen verplaatsen. Zo zijn er ook nu nog onvoldoende geleidelijke overgangen van zoet- naar zoutwater die nodig zijn voor een vruchtbare leefomgeving. Daarnaast ontbreekt het langs de Afsluitdijk aan voldoende beschutting voor vissen en vogels. Bovendien laten de groei van de Randstad en de intensivering van het watergebruik hun sporen na op de kwaliteit van ons water.

Het ecosysteem van het IJsselmeergebied vertoont scheuren

Om een geschikte leefomgeving voor planten en dieren te creëren, nemen we maatregelen die gericht zijn op het verbeteren van de diversiteit en kwaliteit van leefgebieden. Zo voegen we ontbrekende natuurgebieden toe, zoals zones met ondiep water. We verbeteren verbindingen door geleidelijke overgangen tussen het zoete IJsselmeer en de zoute Waddenzee. Ook verbinden we de meren met voedselrijke gebieden in het achterland, zoals het Markermeer met de Oostvaardersplassen. De aanleg van de Marker Wadden, de maatregelen om vissen de Afsluitdijk te laten passeren en de manier waarop we de Houtribdijk met zanderige oevers versterken, verbetert de kwaliteit van het water in het Markermeer. In de video hieronder vertellen we nog meer over het beheer van het IJsselmeergebied.

(Beeldtitel: Natura 2000. Beheerplan IJsselmeergebied. IJsselmeer. Voice-over:) RUSTIGE MUZIEK VOICE-OVER: Rust, ruimte en een rijke natuur. Je vindt het in het IJsselmeergebied. (Een groot meer, omgeven door een groen landschap.) DE RUSTIGE MUZIEK SPEELT VERDER Een geliefde plek om te wonen, werken en recreëren. Maar ook een uniek gebied, dat van levensbelang is voor verschillende vogels, vissen en zoogdieren. (Een vogel vliegt laag boven het water.) Om deze omgeving aantrekkelijk te houden voor hen en voor u zijn maatregelen nodig. (Het IJsselmeer op een kaart.) In en om het IJsselmeer nemen we allerlei maatregelen om de leefomstandigheden van verschillende vogels te verbeteren. We verbeteren bijvoorbeeld de buitendijkse gebieden. Zo creëren we voldoende plek voor broedvogels. Ook onderhouden we de rietlanden en moerassen. Hierdoor ontstaan vitale rietzones waar verschillende vogels baat bij hebben. Daarnaast houden we sommige gebieden juist kaal voor extra nestgelegenheid en we sluiten diverse gebieden af voor visserij en recreatievaart. Zo herstellen we de rust die water- en moerasvogels nodig hebben. Dankzij deze maatregelen kan iedereen van de natuur in dit gebied blijven genieten. Mens en dier. Wilt u meer weten over de maatregelen van Rijkswaterstaat? Kijk dan op rwsnatura2000.nl. (Het Nederlandse wapenschild op een blauwe achtergrond met daarnaast: Rijkswaterstaat. Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Het beeld wordt geel met wit. Beeldtekst: Meer informatie? Kijk op rwsnatura2000.nl. Een productie van Rijkswaterstaat. Copyright 2016.)

Noordzee en kust

de Noordzee is de intensiefst gebruikte zee ter wereld

In het Nederlandse deel van de Noordzee liggen belangrijke internationale scheepvaartroutes, wordt er aardolie en -gas gewonnen en groeit het aantal windmolenparken voor opwekking van windenergie op zee. Tevens is de Noordzee een belangrijke bron voor zand voor kustbescherming en infrastructuur (onder andere wegenbouw) en wordt er veel gevist. Daarmee is het de intensiefst gebruikte zee ter wereld. Ook is de ondiepe en voedselrijke zee een kraamkamer voor vissen en belangrijk als trekroute en overwinteringsgebied voor vele soorten vogels. Delen van de Noordzee (Doggersbank, Klaverbank en Friese Front) en de kustzone (Vlakte van de Raan en Voordelta) zijn daarom aangewezen als Natura 2000-gebied om deze natuurwaarden te behouden.

In het Noordzeegebied richten wij ons vooral op goed reguleren van gebruik van de Noordzee door scheepvaart, visserij, zand-, olie- en gaswinning en maatregelen op het land. Zo wordt de waterkwaliteit in de Noordzee sterk bepaald door aanvoer vanuit de rivieren uit de omliggende landen. Het verminderen van stroomopwaartse verontreinigingsbronnen, zoals fabrieken en schepen in Nederland en het buitenland is het meest effectief. Daarnaast nemen we maatregelen om zwerfafval tegen te gaan en om het bodemleven te beschermen.

Zuidwestelijke Delta

De Zuidwestelijke Delta is een complex geheel van grote wateren variërend van zoet naar zout, van stilstaand tot stromend water, met en zonder getij. Deze Deltawateren (Oosterschelde, Westerschelde, het Grevelingen, Volkerak-Zoommeer en Haringvliet) bestaan voor een groot deel uit Natura 2000-gebied. Dit gebied (estuarium) is, met name vanwege deze diversiteit, in vorm en dynamiek een natuurgebied van internationale allure en een belangrijk verblijf- en doortrekgebied voor veel water- en trekvogels.

De Deltawerken hebben slechte invloed op de waterkwaliteit

De aanleg van de Deltawerken bracht nadelige gevolgen voor de waterkwaliteit met zich mee. Zo zijn de getijden sterk afgenomen. Dit verstoort het natuurlijke proces van opbouw en afbraak van schorren, slikken en zandplaten. In sommige delen treedt zuurstofloosheid en verzilting op. Geschikte leefgebieden van vogels, vissen, zeehonden en andere soorten verdwijnen of verliezen aan kwaliteit. Omdat het ecosysteem al kwetsbaar is, kan het de extra belasting door klimaatverandering en nieuwe ontwikkelingen in het gebruik niet veerkrachtig opvangen. 

Om de ecologische kwaliteit te vergroten, investeren we in herstel van getij en de aanleg van verbindingen tussen de Deltawateren, de rivieren en de Noordzee. Met een uitgekiende strategie voor baggeren en het opspuiten van zand in de Westerschelde en de Oosterschelde, kunnen we voldoende slikken en schorren behouden voor vogels. Zo kan de Zuidwestelijke Delta in de toekomst een leefgebied bieden voor jonge vis en bodemdieren, en voor de vogels als voedsel-, rust-, broed- en overwinteringsgebied.

Haringvlietsluizen op een kier

Door de sluizen van de Haringvlietdam op een kier te zetten, kunnen trekvissen met het zoute water mee het Haringvliet in zwemmen en komt natuur terug die door de afdamming verdwenen was.

Herstel getij Grevelingen

We verbeteren de waterkwaliteit in het Grevelingen door beperkt getij terug te brengen. Daarvoor bouwen we een doorlaat in de Brouwersdam, die de Noordzee van het Grevelingen scheidt.