Veelgestelde vragen Maas: natuur(vriende)lijke oevers

Wat is een natuurlijke oever?

Bij natuurlijke oevers mag de rivier – op gecontroleerde wijze - weer in zekere mate zelf de oever vormgeven. Deze oevertrajecten zijn op de overzichtskaart te herkennen aan de groene balkjes.

Wat is een natuurvriendelijke oever?

Hier geeft de mens de oever vorm om deze natuurvriendelijker te maken. Bovendien is beheer nodig om de oever zo te houden. De natuurvriendelijke oevers zijn op de overzichtskaart te herkennen aan de gele balkjes.

Op welke manier leiden natuur(vriende)lijke oevers tot een verlaging van de waterstand en dus tot meer veiligheid bij hoogwater?

Doordat we oeververdediging, grond en klei weghalen, komt de Maas in een ruimer jasje te zitten. Zo  kan de rivier het water beter afvoeren. Wanneer op termijn alle rivierverruimende maatregelen zijn uitgevoerd, is de waterstand bij hoogwater enkele tientallen centimeters lager. Bij normale waterstanden, waarbij het afgegraven gebied niet mee stroomt, treedt geen waterstandverlaging op.

Is het project openbaar aanbesteed?

Ja, er is sprake geweest van openbare aanbesteding met voorselectie. Uiteindelijk zijn elf inschrijvingen beoordeeld. Daarvan had Martens en Van Oord de beste aanbieding. Aan hen is het werk dan ook gegund. Deze aannemer kon binnen het vastgestelde budget de meeste kilometers natuur(vriende)lijke oevers realiseren, en besteedt bewust aandacht aan duurzaam werken (hergebruik vrijgekomen bouw- en grondstoffen) en publieksgericht werken (beperken hinder en zorgvuldige communicatie naar de omgeving).

Hoe gaat Rijkswaterstaat om met de bakenbomen, en zijn bewoners en de gemeenten betrokken bij de totstandkoming van het bakenbomenbeleid?

Rijkswaterstaat is er van op de hoogte dat veel inwoners in Brabant en Gelderland waarde hechten aan de bakenbomen. Daarom hanteert Rijkswaterstaat een, in samenspraak met de omgeving, opgestelde Richtlijn Bakenbomen, opdat zorgvuldig en consistent met de bakenbomen kan worden omgegaan.
 
Deze richtlijn houdt in dat daar waar geen projecten worden uitgevoerd, de bakenbomen blijven staan. Waar bakenbomen de verruiming van de rivier en/of de ontwikkeling van natuur belemmeren, wordt zorgvuldig afgewogen hoe om te gaan met de bomen. Hierbij worden onder meer landschappelijke redenen of wensen vanuit de bevolking en/of de gemeente meegewogen.
 
Vanuit de wens om de bakenbomen vanwege hun landschappelijke beeld te behouden, wordt bij het ontwerp van de oevers getracht de bomen langs de Maas zoveel mogelijk te sparen. Dit is in de eerste tranche van 36,5 kilometer op de meeste plaatsen gelukt. Met alle betrokken gemeenten en provincies is in het voorbereidingstraject uitgebreid overlegd. Daar waar dit bijzonder speelde, zijn informatiebijeenkomsten georganiseerd, zoals in de gemeenten Wijchen, Oss en Grave. In elke gemeente wordt maatwerk geleverd.

Waarom worden er bakenbomen gerooid?

Bij het ontwerp van de oevers is getracht de bakenbomen langs de Maas zoveel mogelijk te sparen. Dit is bij de eerste tranche van 36,5 kilometer op de meeste plaatsten gelukt. Op een aantal locaties bleek dit echter niet haalbaar. Bijvoorbeeld waar het behoud van de bomen niet te verenigen viel met de verhoging van de veiligheid bij hoogwater. Veiligheid is namelijk belangrijker. Of omdat er bijvoorbeeld niet genoeg grond beschikbaar was op de betreffende locatie om de bomen te laten staan.

Waarom kunnen de bakenbomen op de ene plek wel behouden blijven en op de andere niet?

Dat heeft te maken met de situatie ter plekke. Soms is alle beschikbare grond nodig om de rivier meer ruimte te geven om daarmee de bescherming tegen over­stromingen te verhogen. Soms is het mogelijk de bakenbomen op een vooroever te laten staan.

Is er voor de kap een vergunning verleend?

Niet overal is een kapvergunning vereist. Daar waar dat wel het geval is, heeft de gemeente een kapvergunning verleend. Overigens heeft Rijkswaterstaat ook in gemeenten waar dat niet verplicht was, de voorgenomen kap tijdig via publicaties gemeld.

Wat gebeurt met bakenbomen die blijven staan?

Rijkswaterstaat verricht al sinds de jaren ’90 van de vorige eeuw geen onderhoud meer aan de bakenbomen. Bakenbomen die blijven staan, zullen op natuurlijke wijze afsterven. Waar het risico bestaat dat een omgevallen boom in de vaarweg terechtkomt en richting stuw of sluis drijft, verankert Rijkswaterstaat de boom in de oever, zodat deze toch nog als voedselbron en schuilplaats voor vissen en andere dieren kan dienen. Als dit vanwege de veiligheid voor de vaarweg niet kan, wordt de boom verwijderd.

Wat wordt er gedaan aan (baken)bomen en vaarwegbakens/-borden die door het verwijderen van de oeverbestorting dreigen om te vallen en in de vaarweg terecht kunnen komen?

Op de locaties langs de Maas waar bestorting is weggehaald om de natuurlijke oever te herstellen, bestaat de kans dat de bakenbomen langs de oever door de inwerking van het water en wind los komen te staan. Van enkele bomen is al gemeld dat ze zijn omgevallen dan wel elk moment kunnen omvallen. Dit speelt met name in de gemeenten Maasdriel, ’s-Hertogenbosch en Zaltbommel. Rijkswaterstaat heeft op die locaties de staat van de bomen geïnventariseerd. Conform de Richtlijn Bakenbomen mogen omgevallen bomen van Rijkswaterstaat natuurlijk afsterven. Wanneer de bomen die in het water terecht zijn gekomen gevaar voor de vaarweggebruikers opleveren of richting sluis of stuw zouden kunnen drijven, worden deze ofwel in de oever verankerd, zodat ze nog een nuttige functie als voedselbron en schuilplaats voor vissen en andere dieren kunnen hebben, ofwel verwijderd. Vaarwegbakens en –borden die los zijn komen te staan of dreigen om te vallen, worden vanzelfsprekend herplaatst langs de oever.

Rijkswaterstaat houdt zelf voortdurend de ontwikkeling van de Maasoevers in de gaten, maar stelt het zeer op prijs als de omgeving mee-signaleert en het doorgeeft als zich iets voordoet dat om aandacht vraagt. Dergelijke meldingen kunt u doorgeven via 0800-8002 (ma t/m zo 06.00-22.30 uur, gratis).

Heeft het realiseren van natuur(vriende)lijke oevers invloed op de visstand?

Eén van de hoofddoelen van het realiseren van natuur(vriende)lijke oevers is het verbeteren van de waterkwaliteit en van de visstand. Bij bijna alle te realiseren oevers ontstaan delen met ondiep water. Daar waar geulen worden aangelegd, gaat het water in normale omstandigheden bovendien langzaam stromen, evenals bij natuurlijke oevers die – gecontroleerd – mogen eroderen. Ondiep en langzaam stromend water is goed voor flora en fauna. De nieuwe oevers bieden dan ook betere paai- en ontwikkelings¬mogelijk¬heden voor vissen dan de huidige met stenen bezette oevers.

Is rekening gehouden met wensen van sportvissers?

Rijkswaterstaat overlegt met de overkoepelende organisatie voor sportvissers. Feit is dat de oevers van gedaante zullen veranderen. Rijkswaterstaat probeert rekening te houden met de wensen van gebruikers, dus ook met die van sportvissers. Er wordt momenteel gezamenlijk gewerkt aan een ‘visstekkenkaart’. Ideeën ter verbetering van de oeverontwerpen zijn altijd welkom. Deze kunnen worden doorgegeven via het centrale informatienummer van Rijkswaterstaat: 0800-8002. Dit nummer is zeven dagen per week van 6.00 tot 22.30 uur gratis bereikbaar.

Is oevererosie een bedreiging voor bewoners die achter de oevers wonen?

Nee. Rijkswaterstaat heeft met een studie bepaald hoeveel een oever gaat eroderen. Om de erosie in de hand te houden, is per locatie zorgvuldig uitgezocht hoeveel steen verwijderd mag worden. Rijkswaterstaat zet oevererosie alleen in als er minimaal 25 meter oeverbreedte aan staatsgrond beschikbaar is.
 
Door oevererosie verbreden we het rivierbed, waardoor de stroming juist meer naar het centrum van de rivier en minder naar de uiterwaarden wordt geleid. Rijkswaterstaat volgt de mate van oeverafkalving zorgvuldig. Bij de spoorbrug van Den Bosch ligt een vrij eroderende oever in de eindsituatie. Hier is te zien dat de erosielijn na verloop van tijd tussen de 20 en 60 meter bedraagt. Deze extra ruimte draagt bij aan de veiligheid van de rivier.

Wordt afgekalfde grond elders in de rivier afgezet?

De grond zal zich scheiden in twee componenten: kleideeltjes, die door de rivier stroomafwaarts worden afgevoerd, en zand, dat naar de bodem zakt. Overtollig zand wordt tijdens het gebruikelijke onderhoud van Rijkswaterstaat verwijderd.

Waar wordt de start van een traject bekend gemaakt?

Rijkswaterstaat kondigt de start van de werkzaamheden aan in de lokale bladen en eventueel via de website/gemeentepagina van de betreffende gemeente.

Wanneer vinden de werkzaamheden plaats?

De werkzaamheden zijn gestart in februari 2010 en duren tot eind december 2012. De exacte startdatum per locatie hangt samen met de vraag uit de markt naar grond, klei en steen: de materialen die vrijkomen bij het afgraven van de oevers.

Zo is het mogelijk deze bouw- en grondstoffen op een kostenbewuste en duurzame manier opnieuw te gebruiken, bijvoorbeeld voor de aanleg van een weg, voor een dijkverhoging of voor de productie van bakstenen. Er kan op meerdere locaties tegelijk gewerkt worden. Per locatie wordt in principe na aanvang doorgewerkt totdat het betreffende deel gereed is.

Wanneer zijn de oevers klaar?

Aannemer Martens en Van Oord is in februari 2010 begonnen met de werkzaamheden. De dertig oevertrajecten uit deze eerste tranche, met een totale lengte van 36,5 kilometer, zijn uiterlijk eind 2012 klaar. De natuurlijke oevers - herkenbaar aan het groene balkje op de overzichtskaart - zijn al eerder gereed, namelijk eind december 2010.

Kunnen huizen verzakken als gevolg van dit project?

Nee, de ingrepen hebben geen gevolgen voor dijken of gebouwen.

Zijn er in deze tijden van recessie wel voldoende afzetmogelijkheden voor grond, steen en klei?

Aannemer Martens en Van Oord werkt veel aan infrastructurele projecten en daar zijn naar verwachting voldoende afzetmogelijkheden voor de vrijkomende grond, steen en klei.

Worden de nieuwe oevers ingezaaid?

Over het algemeen niet; het is de bedoeling dat de oevers op natuurlijke wijze met spontaan opkomende vegetatie begroeien.

Ondervindt de omgeving hinder van de werkzaamheden?

Rijkswaterstaat verwacht dat het verwijderen van de stenen oeververdediging nauwelijks hinder (stof, trillingen, geluid) oplevert voor de omgeving vanwege de afstand tussen het werk en de bebouwing. Dit werk duurt maximaal enkele weken en vindt plaats direct langs de waterlijn. Er komt doorgaans geen grondverzet bij kijken.

Bij locaties waar de oever wordt afgegraven en/of waar geulen worden aangelegd, duurt het werk tot enkele maanden. Deze werkzaamheden zijn wat intensiever. De aannemer voert de vrijkomende bouw- en grondstoffen in principe af over water, zodat eventuele geluidshinder voor de plaatselijke bevolking zo gering mogelijk blijft.

Hoe worden de bouw- en grondstoffen afgevoerd?

De afgegraven materialen worden in een dumper gestort, die de lading via een laadbrug – aan te leggen door de aannemer – in een klaarliggend vrachtschip deponeert. In een enkel geval wordt de afgegraven klei per truck over land afgevoerd. Omdat de afstand tussen het werk en de bebouwing over het algemeen groot is, blijft hinder door dergelijk verkeer beperkt.

Waar kan ik terecht met klachten?

Klachten kunnen worden doorgegeven via het centrale nummer van Rijkswaterstaat: 0800-8002. Dit nummer is zeven dagen per week van 06.00 tot 22.30 uur gratis bereikbaar. Rijkswaterstaat streeft ernaar elke klacht binnen drie dagen af te handelen.

Worden de oevers toegankelijk voor wandelaars?

Vroeger waren de Maasoevers grotendeels in gebruik als landbouw­grond en dus nauwelijks openbaar toegankelijk. Tegenwoordig zijn bijna overal langs de Maas afrasteringen geplaatst in verband met begrazing door runderen, schapen en/of paarden. Hierin worden doorlooppoortjes of overstapjes gemaakt als de afrastering grenst aan de openbare weg, zodat de oevers in principe vrij toegankelijk zijn.

Kan ik bij de oevers wandelen tijdens de werkzaamheden? Is dit gevaarlijk voor kinderen?

Dat hangt van de werkzaamheden af. De aannemer zet de delen van de oever waar wordt gewerkt af voor de veiligheid van bijvoorbeeld spelende kinderen en rondrennende honden Zodra het werk is afgerond, is het terrein vrij toegankelijk.

Wordt er iets gedaan aan de kribben?

Kribben zijn langwerpige dammen, haaks op de stroomrichting van de rivier, die oorspronkelijk zijn aangelegd om het water naar het midden van de rivier te sturen om zo voldoende diepgang voor de scheepvaart te waarborgen.

Daar waar stuwen inmiddels voor een constant waterpeil zorgen, hebben de kribben geen functie meer. Daar worden ze dan ook zo mogelijk weggehaald. In de ongestuwde Getijdemaas heeft een aantal kribben echter wel nog een regulerende functie. Deze blijven dan ook behouden.

Worden er archeologische vondsten verwacht?

In het voortraject zijn bureaustudies uitgevoerd, waaruit blijkt dat de archeologische verwachtingen over het algemeen laag zijn. Op enkele trajecten is sprake van archeologische begeleiding door de Rijksdienst voor Oudheidkundig Onderzoek. De archeologische verwachting wordt bijgesteld afhankelijk van eventuele vondsten.

Klopt het dat bij Voorne een archeologische vondst is gedaan?

Ja, tijdens de graafwerkzaamheden bij oevertraject Voorne 1 (GM11) in de gemeente Maasdriel zijn resten van een houten bootje aangetroffen, die onderzocht zijn door RAAP Archeologisch Adviesbureau uit Weert. Deze bleken te bestaan uit een aantal eikenhouten planken (dikte 3-5 cm) die deel uitmaakten van de wanden van het bootje en een drietal ribben (lengte 90-130 cm) die het skelet hebben gevormd. Op de ribben bevinden zich ‘pen-gat’ verbindingen. Zowel in de planken als in de ribben zitten smeed¬ijzeren spijkers. Soortgelijke spijkers met een recht¬hoekige doorsnede zijn vanaf de Romeinse tijd tot het einde van de negentiende eeuw gebruikt. Het is zeer waarschijnlijk dat het bootje tot het begin van de twintigste eeuw in gebruik is geweest getuige de spijkers met een ronde diameter, die waarschijnlijk zijn gebruikt voor een reparatie. Het gebruik van smeedijzeren spijkers verwijst naar een hogere ouderdom, vermoedelijk tweede helft van de negentiende eeuw. Gezien de beschadiging van het bootje en de relatief jonge datering van het vaartuig, is in overleg met de Provincie Gelderland gekozen voor een laagdrempelig archeologisch vervolgonderzoek. Daarbij zijn nog verdere restanten van het bootje boven water gehaald, evenals de Maasafzettingen waarin het vaartuig was ingebed. De restanten zijn verzameld en afgevoerd naar het kantoor van RAAP in Weert. De uitgegraven grond is uitgestrooid over een groot oppervlak en gecontroleerd op de aanwezigheid van gebruiksvoorwerpen.

Wat doet Rijkswaterstaat als er asbest in de oeververdediging wordt aangetroffen?

De medewerkers van de aannemer aan wie Rijkswaterstaat opdracht heeft gegeven het werk uit te voeren, Martens en Van Oord, zijn getraind in het herkennen van asbest. Als op een van de oeverlocaties in de Maas asbest wordt aangetroffen, dan wordt het werk stilgelegd en eerst alle aanwezige asbest door een gespecialiseerd bureau verwijderd en naar elders afgevoerd alvorens verder te werken. De aannemer zet de betreffende locatie  tot het einde van de verwijdering volgens voorschrift af met hekken. Tot op heden is op twee oeverlocaties asbest aangetroffen: bij de Henriëttewaard in de gemeente ’s-Hertogenbosch (zie ook bij ‘Veelgestelde vragen opslagdepot Henriëttewaard) en bij de Hoenzadrielsedijk in de gemeente Maasdriel.

Is er sprake van risico voor de gezondheid?

Asbesthoudend materiaal als zodanig is niet giftig. Het is alleen schadelijk als de asbestvezels vrijkomen en ingeademd kunnen worden. Dat is hier niet het geval. Er is dan ook geen gevaar voor de gezondheid van mens en dier. Wel is het belangrijk het materiaal ongemoeid te laten en op deskundige wijze te laten verwijderen. Zowel bij de Henriëttewaard als Hoenzadrielsedijk wordt het asbest dit najaar door een erkend bedrijf verwijderd.

Hoe komt het asbest in de oevers?

Asbesthoudend materiaal dat bij oevers wordt aangetroffen is zeer waarschijnlijk jaren geleden illegaal gestort. Doordat de oeververdediging voor het realiseren van natuur(vriende)lijke Maasoevers nu op veel plaatsen geheel of gedeeltelijk verwijderd wordt, ontstaat de kans dergelijke verontreinigingen op te ruimen en de oever schoner op te leveren dan hij was.